Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό (δε)κατα, Τεύχος 23 (Χειμώνας 2011)

Τέρρυ Ήγκλετον – Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική
Εκδ. Το Πέρασμα, 2009, επιμέλεια – πρόλογος Ρένα Δούρου, σελ. 187.

Ένας καθολικός ιρλανδικής καταγωγής, σε μια προτεσταντική Αγγλία, με προέλευση από την εργατική τάξη, στην καρδιά ενός θεσμού της άρχουσας τάξης (το Οξφορδιανό Πανεπιστημιακό Άβατο) και με επαναστατικές μαρξιστικές ιδέες: οι ταυτοτικές «αντιφάσεις» όχι μόνο δεν βραχυκύκλωσαν τον Τέρρυ Ήγκλετον αλλά και τον ενέπνευσαν προς την διεύρυνση της προσωπικότητας, της ιδεολογίας, των λογοτεχνικών και πολιτικών του απόψεων. Ο παρών τόμος αποτελεί ιδανική χειραψία γνωριμίας και πρόσκληση εισαγωγής στο έργο του, καθώς περιλαμβάνει κείμενα από και για τον περίφημο θεωρητικό, ή, καλύτερα, αντι-θεωρητικό, εφόσον εξέθεσε την κενότητα και την έλλειψη χρησιμότητας ενός μεγάλου μέρους της κριτικής θεωρίας.

Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται η μια από τις τρεις διαλέξεις που έδωσε στην Αθήνα (που αφορά την τέχνη της ποίησης) και έξι, αμετάφραστα στα ελληνικά, κείμενά του για διανοούμενους, κλασσικούς του 20ού αιώνα και σύγχρονους (Ζακ Ντεριντά, Τ.Σ.Ελιοτ, Εριχ Άουερμπαχ κ.ά.), ενώ, επιπρόσθετα, ο ίδιος απαντά στις καίριες ερωτήσεις του Δημήτρη Δημηρούλη. Στην δεύτερη ενότητα οι Γιάννης Βαρουφάκης, Αθηνά Bογιατζόγλου, Κώστας Βούλγαρης, Ρένα Δούρου, Τάκης Καγιαλής, Βασίλης Λαμπρόπουλος, Γιώργος Μέρτικας, Νίκολας Ρο, Νικόλας Σεβαστάκης και Ευκλείδης Τσακαλώτος παρουσιάζουν απόψεις για το έργο (ή με αφορμή αυτού) που κατέθεσαν σε δυο συνεχόμενα αφιερώματα στο ένθετο «Αναγνώσεις» της Κυριακάτικης Αυγής.

Αποτελώντας, κατά τον φίλο του Ταρίκ Άλι, ένα είδος διττής ύπαρξης, ο Ήγκλετον (Σάλφορντ, 1943) έμαθε να απολαμβάνει μια ζωή στην κόψη, στο σημείο τομής διαφορετικών κόσμων, ενώ, πολύ περισσότερο, στο λογοτεχνικό πεδίο ελίχθηκε με δεξιοτεχνία ανάμεσα σε διαφορετικές τάσεις, απόψεις και πολιτικές και επεδίωξε το φαινομενικά αδύνατο: την διατήρηση της εξάρτησης από τον αγγλικό εμπειρισμό, τον επιτονισμό της ιρλανδικής «ιδιαιτερότητάς» του, την συντήρηση της βιωματικής του σχέσης με τον καθολικισμό και την προώθηση ενός δικής του επινόησης ριζοσπαστικού μαρξισμού. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «όλες οι κατηγορίες μπορούν να είναι ανοικτές, πορώδεις και διαπερατές».

Χάρη στον Ήγκλετον αναγνωρίστηκαν πολλά ξεχασμένα λογοτεχνικά κείμενα, υποδείχθηκαν νέοι τρόπο ανάγνωσης των ήδη αναγνωρισμένων, φωτίστηκαν οι δευτερεύοντες μυθιστορηματικοί χαρακτήρες και αναδείχθηκε το έργο γυναικών συγγραφέων και συγγραφέων έγχρωμων ή προερχόμενων από την εργατική τάξη. Είχε άλλωστε επισημάνει τον αποκλεισμό των μελών της από την απόλαυση της λογοτεχνίας: «[οι εργαζόμενοι] όντας φιμωμένοι για γενιές, έχουν διδαχθεί να θεωρούν τη λογοτεχνία μια ελιτίστικη δραστηριότητα που ξεπερνά τα όρια της αντίληψής τους» (από την «Εισαγωγή στη Θεωρία της Λογοτεχνίας»).

Όμως πέρα από τις λέξεις της πολιτικής ο Ήγκλετον επιμένει (ιδίως στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο The Gatekeeper: A Memoir (2001)) στον άμεσο μετασχηματισμό της θεωρίας σε «υλική δύναμη». Βέβαιος πως η αριστερά δεν έχει μόνο τα καλύτερα οράματα αλλά και τον μεγαλύτερο ρεαλισμό, αντλεί αισιοδοξία από τις δυο σύγχρονες επαναστάσεις που συνέβησαν χωρίς πολλή αιματοχυσία (την πτώση του απαρτχάιντ και του σταλινισμού). Στις αιτιάσεις περί επανάστασης της πολυθρόνας το «κακό παιδί» της Οξφόρδης και «ο γνωστότερος βρετανός αντάρτης πανεπιστημιακός» απαντά πως πάντα υποστήριζε περιθωριακές απόψεις μέσα στα μεγάλα ιδρύματα και πως δεν υπάρχει καμία καθαρή και καθαρά ασυμβίβαστη θέση. Αξιώνοντας, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, να δρα ως δημόσιος διανοούμενος έχει πάντα ως οδοδείκτη πνευματικής και πολιτικής πορείας την επίτευξη μιας εύλογης δικαιοσύνης. Πρόκειται για στοιχείο που τον συνδέει τόσο με τον Έντουαρντ Σαΐντ όσο και με τον Σλαβόι Ζίζεκ, στους οποίους αφιερώνει εγκωμιαστικά κείμενα: αμφότεροι διαπερνούσαν τα σύνορα κάθε είδους κουλτούρας αλλά περισσότερο από τους απεγνωσμένους προσδιορισμούς ταυτοτήτων τους ενδιέφερε η καθολική απονομή της δικαιοσύνης.

Στο Νόημα της Ζωής (The Meaning of Life, 2007) ο Ήγκλετον προχωρά ένα βήμα πιο πέρα Στην κοινωνία μας, γράφει, έχει επικρατήσει η ιδανική «εικόνα» του αυτόνομου ατόμου. Για τους συντηρητικούς φιλελεύθερους, ο «άλλος» όχι μόνο δεν είναι απαραίτητος για να υπάρχει «εγώ», αλλά αποτελεί απειλή για την ύπαρξή μας. Όμως το νόημα της ζωής δεν βρίσκεται εντός του ατόμου μας αλλά διαβιεί στις σχέσεις των ανθρώπων. Το ζητούμενο είναι η ανοικοδόμηση μιας κοινωνίας που να θυμίζει ένα μουσικό συγκρότημα τζαζ όπου οι μουσικοί «.αυτοσχεδιάζουν, διαισθανόμενοι όμως ο ένας τον άλλο, παράγοντας έτσι μια σύνθετη αρμονία, που προέρχεται όχι από κάποια κεντρικά σχεδιασμένη παρτιτούρα αλλά από την ελεύθερη μουσική έκφραση του κάθε μουσικού, που όμως έχει ως προϋπόθεση την ελεύθερη έκφραση των υπολοίπων».

ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΡΟΖΑΝΗ*, Κυριακάτικη Αυγή, 20 Δεκεμβρίου 2009

Τέρρυ Ήγκλετον: Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, επ. Ρένα Δούρου, εκδ. Το πέρασμα, Αθήνα 2009

Μολονότι ο Terry Eagleton επιχείρησε, με μεγάλη επιτυχία ως επί το πλείστον, να ανανεώσει τη μαρξογενή αισθητική πρόσληψη, η οποία άλλωστε αποτέλεσε την καταγωγική περιοχή των θεωρητικών και κριτικών εναισθήσεών του, μολονότι επεχείρησε να εντάξει και να συσσωματώσει στην κριτική του της νεωτερικότητας πολλά από τα υποδείγματα μιας ριζοσπαστικής αντίληψης -αν όχι εκτός του μαρξιστικού πλαισίου, τουλάχιστον εγγύτατα στις μεταμαρξιστικές τάσεις και ρεύματα- εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, δεν μπόρεσε τελικά να υπερβεί τις εγελιανές και λουκατσιανές εκδοχές ενός ολιστικού λόγου ως κεντρικής προϋπόθεσης τόσο των αισθητικών και κειμενικών προσεγγίσεών του, όσο και των εν γένει αντιλήψεών του για τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και την κοινωνική/πολιτική σφαίρα. Αυτό δεν λέγεται προκειμένου να υποβαθμίσει τις κριτικές συλλήψεις του Eagleton, ή να αναδείξει καθηλώσεις σε θεωρητικές αρχές και προτάγματα που οδηγούν σε στρεβλώσεις των εκάστοτε συγκεκριμένων εγχειρημάτων του στα πεδία μελετών τα οποία επιλέγει. Θα έλεγα μάλιστα ότι στα συγκεκριμένα αυτά πεδία ο Eagleton χειρίζεται τα εγελιανά και λουκατσιανά πρότυπά του με τη λεπτότητα και την ευελιξία που απαιτούνται, προκειμένου οι ριζοσπαστικές και μεταμαρξιστικές συλλήψεις να συσσωματώνονται επαρκώς στην αφετηριακή τους προθετικότητα. Είναι, ωστόσο, η εμμονή του στην αξιωματική έννοια της ολότητας, ως όρου sine qua non της συγκρότησης οποιασδήποτε θεωρίας της αισθητικής και της λογοτεχνίας που καθιστούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, τον λόγο του εμφανώς ασταθή, ή ακόμη και αντιφατικό, οσάκις η ριζοσπαστική κριτική συγγραφέων, όπως ο Foucault ή ο Derrida, εμπλέκεται στους χώρους του κριτικού αναστοχασμού του.

Ένα παράδειγμα μιας τέτοιας αστάθειας είναι αίφνης η κρίση του Eagleton για τον Derrida. Σε ένα από τα κείμενά του, που περιέχονται στον πράγματι σημαντικό υπό συζήτηση τόμο, αποφαίνεται προκειμένου για τον Derrida: «η αποδόμηση, η φιλοσοφική μέθοδος που προώθησε, δεν συνεπάγεται την καταστροφή των ιδεών, αλλά την εξώθησή τους μέχρι το σημείο στο οποίο αυτές αποσυντίθενται, αναδεικνύοντας τις λανθάνουσες αντιφάσεις τους. Συνεπάγεται μια ανάγνωση που αντιτίθεται στη συναγωγή των υποτιθέμενων αυταπόδεικτων αληθειών, στην πρόσληψή τους ως δεδομένων». Αλλού, ωστόσο, ο Eagleton δεν φαίνεται να συμμερίζεται απολύτως αυτή την αντίληψη για την αποδομητική μέθοδο, ή τουλάχιστον φαίνεται αρκετά επιφυλακτικός απέναντί της. Η νεομαρξιστική κριτική του στον αποδομισμό δεν αποφεύγει να κατατάξει τους Derrida και Foucault στη χορεία των «πεσιμιστών» και την αποδομητική μέθοδο συλλήβδην ως απαισιόδοξο σκεπτικισμό. Όπως διατείνεται, «στο μεγαλύτερο μέρος της αποδομητικής θεωρίας η άποψη ότι η ερμηνεία συνίσταται σε μια αβυσσαλέα έλικα ειρωνειών, όπως ο καθένας ειρωνεύεται τον άλλον επ’ άπειρον, συνήθως συνδέεται με έναν πολιακό ησυχασμό ή ρεφορμισμό».

Το παράδειγμα είναι ενδεικτικό και δεν χρησιμοποιείται εδώ παρά για να τονίσει την ταλάντευση της κριτικής πρόσληψης του Eagleton ανάμεσα σε δύο πόλους: την εγελολουκατσιανή καταγωγή του, η οποία υποβόσκει σχεδόν πάντα στις κριτικές του θεωρήσεις, και την ανάγκη του να ενσωματώσει στο κριτικό του οπλοστάσιο «αλλόδοξα» ριζοσπαστικά ρεύματα και τάσεις, όπως εν προκειμένω την αποδομητική μεθοδολογία και πρακτική. Σε αυτή την ανάγκη της ενσωμάτωσης, και στις επακόλουθες αντιφάσεις, θα πρέπει ασφαλώς να επισημάνουμε ότι ο Eagleton δεν επιχειρεί κάθε τόσο μια περιστασιακή στροφή, γεγονός που θα στρέβλωνε ανεπανόρθωτα τις αισθητικές του προσεγγίσεις και προσλήψεις. Πρόκειται μάλλον για ένα εγχείρημα σύμπλοκο, για μια εκλεκτικιστική χρήση θεωρητικών εργαλείων, με την ελπίδα μιας οργανικής σύνδεσης διαφορετικών εναισθήσεων και πρακτικών, που την επιβάλλει η σύγχρονη μοντερνική πραγματικότητα, είτε στο αισθητικό πεδίο είτε στους χώρους του κοινωνικού και πολιτικού αναστοχασμού. Το κατά πόσον η επιχειρούμενη σύνδεση είναι πράγματι οργανική, ή, σε ορισμένες τουλάχιστον περιπτώσεις, εμφανίζει σημεία αντίφασης ή εκτροπής από την οργανικότητα, είναι ασφαλώς ένα ζήτημα που αφορά τη συνολική αποτίμηση της πολυσχιδούς συμβολής του Eagleton στην κριτική της νεωτερικότητας και των πολύμορφων εκδηλώσεών της, ζήτημα το οποίο εκφεύγει των ορίων της παρούσης σύντομης αναφοράς με αφορμή ορισμένα κείμενά του και κριτικές αναζητήσεις δικών μας στοχαστών σχετικά με όψεις του έργου του.

Πάντως, ο γράφων συμφωνεί απόλυτα με την κρίση της Ρένας Δούρου στο προλογικό της σημείωμα: «Πρόκειται για εμπειρία στοχασμού, με στοχεύσεις συγκεκριμένες, που μετέρχεται ένα λεξιλόγιο αρκετά κοντινό στην κλασική ουμανιστική δοκιμιογραφία ή ακόμη και στις ιδεαλιστικές παραδόσεις της πολιτισμικής κριτικής, παρά στην τεχνική γλώσσα της νέας θεωρίας ή στις νεομαρξιστικές εξηγήσεις της ιδεολογίας και της αισθητικής. Την ίδια στιγμή αντλεί από μια παράδοση που διαθέτει το πλουσιότερο οπλοστάσιο για την αρετή και τον πολιτισμό».

Αυτή την εμπειρία στοχασμού μπορούμε να τη διαπιστώσουμε αίφνης στη συμβολή του Eagleton στην κριτική προσέγγιση του έργου του Walter Benjamin, συμβολή η οποία ασφαλώς αναδεικνύει τις πλέον δραστικά κριτικές όψεις της μπενγιαμινικής προοπτικής σχετικά με την εσωτερική κίνηση της ιστορίας προς την αλήθεια, και τη δικαιοσύνη που η αναζήτηση της αλήθειας συνεπάγεται. Όπως με οξυδέρκεια επισημαίνει ο Eagleton, κατά την προοπτική του Benjamin «είναι μόνο μέσω της ριζοσπαστικής ασυνέχειας του παρελθόντος και του παρόντος, μέσω του διαστήματος που καθίσταται κοίλο από την αμοιβαία εκκεντρότητά τους, που το πρώτο μπορεί να εμφανισθεί ασκώντας εκρηκτική δύναμη στο δεύτερο. Κάθε προσπάθεια να ανακτηθεί το παρελθόν ευθέως, και όχι βίαια, έχει ως μόνο αποτέλεσμα να παραλύσει η συνοχή μαζί του».

Παρέθεσα αυτή την κρίση του Eagleton, προκειμένου να καταδείξει τη συγγένειά της με την προοπτική της στερεοσκοπικής ματιάς πάνω στην ιστορία, η οποία ασφαλώς φανερώνεται επίσης μέσα στις ιστορικές μελέτες του Foucault και τις αντίστοιχες κοινωνικοφιλοσοφικές διαδρομές της αποδομητικής μεθοδολογίας του Derrida. Δεν θέλω να πω ότι Eagleton «δανείζεται» ως προς τον μπενγιαμινικό στοχασμό αποδομητικές τακτικές. Θέλω να πω όμως ότι εδώ η συνάντηση του Eagleton με τη ριζοσπαστική κριτική της αποδόμησης είναι πράγματι μια οργανική σύνδεση με αυτές τις τακτικές. Αρκεί μόνο, προς απόδειξη, να παραθέσω ένα απόσπασμα του Eagleton σχετικά με το έργο του Benjamin Απαρχές του Γερμανικού Τραγικού Δράματος. Γράφει ο Eagleton: «Το βιβλίο αυτό είναι μια nunc stans, μια βίαιη αιώρηση του ήπιου συνεχούς της αστικής κριτικής, η οποία (βίαιη αιώρηση) επιτρέπει στις δυνάμεις του παρόντος να αποδομήσουν το συνεχές, έτσι ώστε να έλθουν αντιμέτωπες με την εικόνα ενός παρελθόντος στο οποίο δίνουν έννοια».

*Ο Στέφανος Ροζάνης είναι καθηγητής φιλοσοφίας

Της Αγγελικής Σπυροπούλου, ΑΥΓΗ – ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ, 19 Δεκεμβρίου 2009

Τέρρυ Ήγκλετον, Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, Επιμέλεια Ρένα Δούρου, Εκδόσεις Το Πέρασμα, σελ. 186

Ο παρών τόμος δεν αποτελεί απλή προσθήκη στις ήδη οκτώ ελληνικές μεταφράσεις από τα πενήντα περίπου βιβλία του διάσημου σύγχρονου θεωρητικού Τέρρυ Ήγκλετον. Παρότι υπογράφει ο ίδιος πολλά από τα συμπεριλαμβανόμενα κείμενα, το βιβλίο είναι περί του Ήγκλετον. Στις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται μια ανασκόπηση της ζωής και των ιδεών του Ιρλανδού θεωρητικού της λογοτεχνίας και του πολιτισμού, μέσα από το σχολιασμό των έργων του και την αναδιήγηση της πορείας του, από έλληνες και ξένους κριτικούς, καθώς και επιλεγμένα δικά του κείμενα και η ενδιαφέρουσα συνέντευξη που παραχώρησε στον Δημήτρη Δημηρούλη επ’ ευκαιρία της επίσκεψής του στην Ελλάδα για μια σειρά διαλέξεων τον Νοέμβριο του 2008. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν πρόκειται για ένα απλό «εγκώμιο του ανδρός και του έργου του», αλλά μάλλον για κάτι καθολικότερο και πιο κρίσιμο, το οποίο υπηρετεί και προάγει ο Ήγκλετον: δηλαδή, το πρόταγμα της πολιτικής θεώρησης της λογοτεχνικής και πολιτισμικής θεωρίας και, αντίστροφα, τη στράτευση της θεωρίας για μια ενεργό πολιτική σκέψη και δράση.

Ενάντια στην καθαρά «κειμενική» εστίαση που κυριάρχησε διεθνώς στο πεδίο της θεωρίας από τη δεκαετία του ‘70, ο Ήγκλετον, αντίθετα, ανέκαθεν επιδίωξε τη σύζευξη της θεωρίας με την πράξη, παρόμοια με κορυφαίους στοχαστές της μαρξικής κριτικής παράδοσης, όπως, για παράδειγμα, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Μπρεχτ και, πιο πρόσφατα, ο Ρέιμοντ Ουίλλιαμς και ο Σαΐντ, στους οποίους συχνά αναφέρεται και ο ίδιος. Ο Ήγκλετον δεν είναι απλώς ένας πανεπιστημιακός θεωρητικός, ο οποίος αρκείται σε ένα στενά προσδιορισμένο ερευνητικό πεδίο και απευθύνεται σε ειδικούς, αγνοώντας τις ηθικο-πολιτικές προκείμενες και συνέπειες, τόσο της έρευνάς του όσο και της θέσης του στην κοινωνία. Αντίθετα, αξιώνει τον τίτλο του δημόσιου διανοούμενου, ο οποίος παρεμβαίνει ενεργά στα πολιτικο-κοινωνικά τεκταινόμενα και επιδιώκει να μεταφέρει τις απόψεις και τις γνώσεις του στον ευρύτερο δημόσιο χώρο. Στο επίκαιρο θέμα της τρομοκρατίας, για παράδειγμα, ο Ήγκλετον τοποθετείται, όπως υποδεικνύει οξυδερκώς ο Νικόλας Σεβαστάκης, συγκρίνοντας την επιθυμία για απόλυτη, «αφηρημένη» ελευθερία, του φιλελεύθερου, καταναλωτικού ατομικισμού που κινεί την καπιταλιστική Δύση, με τον θεοκρατικό δογματισμό του ριζοσπαστικού ισλαμισμού, ως προς την εξίσου καταστροφική στάση τους προς την ύλη, τη σάρκα των ανθρώπων.
Παρότι έχει συγγράψει ορισμένες εξαιρετικά πρωτότυπες μελέτες λογοτεχνικών κειμένων, ο Ήγκλετον δεν έχει διαμορφώσει μια δική του θεωρία. Εντούτοις, η συμβολή του στη διάδοση και την πολιτικοποίηση της θεωρίας είναι τεράστια. Στα πολυάριθμα βιβλία του επισκοπεί κριτικά τις ποικίλες θεωρίες ή προσεγγίσεις γύρω από ένα θέμα, προκρίνοντας έναν μεθοδολογικό πλουραλισμό τον οποίον, όπως υπογραμμίζει ο Τάκης Καγιαλής, θέτει στην υπηρεσία της πολιτικής κριτικής. Σε αυτή την επισκοπική και πλουραλιστική προσέγγιση που διακρίνει τα έργα του, οφείλεται εν πολλοίς και η ευρεία χρήση τους ως εγχειρίδια, συντελώντας στην εξάπλωση της θεωρίας εντός και εκτός πανεπιστημίου. Συνδυάζοντας με σπάνιο τρόπο τη διανοητική οξύτητα με ύφος εναργές, κατόρθωσε να «αποκαθηλώσει» τη θεωρία από τα έδρανα της πανεπιστημιακής κοινότητας, όπου ανακυκλωνόταν ως εσωτερική υπόθεση των «μυημένων», αποδεικνύοντας, αντίθετα, ότι η θεωρία μάς αφορά όλους στον βαθμό που οδηγεί στην κατανόηση του κόσμου.
Ο Ήγκλετον συνεισέφερε επίσης στη διεύρυνση του λογοτεχνικού κανόνα, μέσω της ανάδειξης του έργου γυναικών και άλλων περιθωριοποιημένων συγγραφέων και συνάμα στην αναθεώρηση του θεωρητικού κανόνα, ελέγχοντας τις σύγχρονες θεωρητικές τάσεις και αναβιώνοντας παλαιότερες, με γνώμονα το πολιτικό τους δυναμικό. Στις θεωρητικές μελέτες του, φέρνει στην επιφάνεια τις ιδεολογικές παραδοχές διαφόρων κριτικών προσεγγίσεων και αισθητικών θεωριών, και συνεπώς απομυθοποιεί επίσης το ιδεολόγημα ότι η λογοτεχνία και η αισθητική κείνται σε έναν χώρο πέραν του πολιτικού και του ιστορικο-κοινωνικού. Σε πολλά από τα πρόσφατα βιβλία του βάλλει κατά του μεταμοντερνισμού, ως κρατούσας ιδεολογικής/θεωρητικής τάσης μάλλον παρά ως καλλιτεχνικού ρεύματος. Στηλιτεύει τον άκρατο σχετικισμό τον οποίον υποθάλπει η μεταμοντέρνα σκέψη, αποκλείοντας έτσι κάθε δυνατότητα αναφοράς σε καθολικά αξιώματα ή προτάγματα και ανάγοντας κάθε πολιτικό ή ηθικό θέμα στο ζήτημα της παραγωγής και σύγκρουσης ταυτοτήτων εντός του πεδίου της «κουλτούρας», μια έννοια που τελευταία έχει διευρυνθεί υπερβολικά και σχεδόν φετιχοποιηθεί στο πλαίσιο των πολιτισμικών σπουδών.
Στο εγχείρημα αναθεώρησης του θεωρητικού κανόνα που αναλαμβάνει ο Ήγκλετον, δεν επικρίνει μόνο αλλά επίσης αναδεικνύει την πολιτική σημασία ορισμένων θεωριών, όπως για παράδειγμα του Ντεριντά, οι οποίες συχνά παρουσιάζονται σε αντιπαραβολή με τη μαρξική γραμμή σκέψης. Παρότι ο μεθοδολογικός πλουραλισμός του μπορεί να προκαλεί αντιφάσεις ή ακόμα να προδίδει κάποια αμφιθυμία, ωστόσο τείνει προς μια συνθετική κατεύθυνση ενός είδους κριτικής θεωρίας, που συνδυάζει την προσοχή στο κείμενο και την υφή του, στα σημεία και τους ήχους, αλλά ταυτόχρονα επίσης στις υλικές συνθήκες δημιουργίας και πρόσληψής του, καθώς και στους υπόγειους ιδεολογικούς δεσμούς του. Με άλλα λόγια, στις αναγνώσεις της θεωρίας και της λογοτεχνίας, που πραγματοποιεί ο Ήγκλετον, αναδεικνύει συγχρόνως την υλικότητα των κειμένων και την κειμενική διάσταση της υλικής, ιστορικής πραγματικότητας. Αναγνωρίζοντας ότι «τίποτε δεν είναι ίδιο μετά τον Σωσσύρ», επιχειρεί να συμπληρώσει τις θεωρίες που εστιάζουν στη γλώσσα, όπως ο φορμαλισμός, ο δομισμός και ο αποδομισμός, επανεισάγοντας την οπτική της ιστορίας και της ταξικής διαπάλης, της οικονομίας και της πολιτικής.
Από την άποψή αυτή, ισχύει η ομολογία του ότι στην πραγματικότητα εκείνο για το οποίο μπορεί να τον κατηγορήσει κανείς δεν είναι τόσο οι πιθανές αντιφάσεις του, αλλά, αντίθετα, η υπερβολική συνέπειά του προς την αρχική πολιτική θέση και στόχευσή του. Η μέριμνα του Ήγκλετον, για το πώς η θεωρία μπορεί όχι μόνον να εξηγήσει αλλά και να αλλάξει τον κόσμο, παραμένει σταθερή σε όλη την προσωπική πορεία του και το έργο του. Άλλωστε, συμμερίζεται ρητά την προειδοποίηση του Μπένγιαμιν, ότι η καταστροφή δεν είναι απλώς επικείμενη αλλά μάλλον έγκειται στο ότι τα πράγματα συνεχίζουν ως έχουν. Επομένως, σύμφωνα με τον Ήγκλετον, το επείγον του σοσιαλισμού δεν είναι ουτοπικό, αλλά τουναντίον προκύπτει από μια άκρως ρεαλιστική ανάγκη συγκράτησης του αχαλίνωτου καπιταλισμού.
Τα ζητήματα ηθικής και δικαιοσύνης που απασχολούν διαχρονικά τον Ήγκλετον βρίσκονται στο κέντρο του προβληματισμού του, ακόμη και γύρω από θέματα που άπτονται του μεταφυσικού και της καθαρής μορφολογίας, όπως το νόημα της ζωής και η ποιητική, τα οποία πραγματεύεται στα τελευταία έργα του. Στον ορισμό του για την ποίηση, για παράδειγμα, σε ένα κείμενο που αποτελεί πρωτότυπη συνεισφορά του Ήγκλετον στον τόμο, αντλεί μεν σαφώς από τις θεωρίες των ρώσων φορμαλιστών και της Σχολής της Πράγας, ώστε να τη διακρίνει από άλλα γλωσσικά ενεργήματα, αλλά επίσης θεωρεί την ποίηση ως «ηθική δήλωση». Κι ακόμη, το κατά Ήγκλετον «νόημα της ζωής», το οποίο παρουσιάζει ο Γιάννης Βαρουφάκης, έγκειται, μάλλον προβλέψιμα, στην εκπλήρωση της ευτυχίας και της αγάπης, που όμως προϋποθέτει όχι την «ιδανική εικόνα του αυτόνομου ατόμου», την οποία προάγει ο άκρατος φιλελευθερισμός, αλλά, αντίθετα, τη συνθήκη μιας σύνθετης αρμονίας μεταξύ των ανθρώπων, όπως συμβαίνει σε ένα συγκρότημα τζαζ, που συνδυάζει το σόλο και τη συνεργασία, σε μια αυτοσχεδιαστική διαδικασία. Η σχεσιακή συγκρότηση του υποκειμένου, στην οποία εδράζεται η σύλληψη του Ήγκλετον για το νόημα της ζωής, σίγουρα οφείλει πολλά στην ψυχαναλυτική θεωρία και στα διδάγματα του δομισμού, αλλά επίσης στην ιδέα του δασκάλου του, Ρέιμοντ Ουΐλλιαμς για μια κοινή κουλτούρα, η οποία προϋποθέτει μια ηθική συλλογικής ευθύνης και πλήρους συμμετοχής σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής.
Η πορεία της σκέψης του Ήγκλετον, όπως επισημαίνει ο Κώστας Βούλγαρης στο καταληκτικό άρθρο του τόμου, διαγράφει και την πορεία της ίδιας της θεωρίας κατά τα τελευταία πενήντα χρόνια, καθώς συνοψίζει πολλά από τα διλήμματα και τους προβληματισμούς της θεωρίας αλλά και της πολιτικής. Αντίστοιχα, ο τόμος είναι αντιπροσωπευτικός της πορείας αυτής, καθώς διατρέχει τις θέσεις και την κριτική δράση του Ήγκλετον. Τα επιλεγμένα κείμενα του ιδίου, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, σχολιάζουν γνωστούς θεωρητικούς, όπως ο Ντεριντά, ο Σαϊντ και ο Ζίζεκ, αναδεικνύουν τις πολιτικές προεκτάσεις του έργου ορισμένων κλασικών συγγραφέων ή επιχειρούν να διερευνήσουν ορισμένα θεωρητικά και πολιτικά ζητήματα. Για παράδειγμα, σε ένα άρθρο του ο Ήγκλετον επαυξάνει την αναβίωση του παραδοσιακού έργου του Άουερμπαχ, την οποία εγκαινίασε ο Σαϊντ, τονίζοντας τη ριζοσπαστικότητα που ενέχεται στην ανάδειξη του κοινού και του επίγειου που επιχείρησε ο Άουερμπαχ, ενώ αλλού διαλευκαίνει τη σχέση φασισμού και συντηρητισμού στον αγγλοσαξωνικό μοντερνισμό.
Τα κείμενα των ελλήνων συγγραφέων, τα οποία είχαν αρχικά φιλοξενηθεί στις σελίδες των «Αναγνώσεων» της Αυγής, στο σχετικό αφιέρωμα στον Ήγκλετον, υποδέχονται το έργο του, το παρουσιάζουν και το αποτιμούν, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για ένα γόνιμο διάλογο «περί της θεωρίας», που, όπως τονίζει ο Βασίλης Λαμπρόπουλος στο κείμενό του, δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί επαρκώς στις φιλολογικές σπουδές στη χώρα μας. Εκτός από τους έλληνες συγγραφείς που έχουν αναφερθεί προηγουμένως, γράφουν επίσης ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, ο Γιώργος Μερτίκας, η Αθηνά Βογιατζόγλου, ο Νίκολας Ρο και προλογίζει η Ρένα Δούρου.
Εκείνο που αναδεικνύεται, εντέλει, από το σύνολο των σχολιαστών του Ήγκλετον σε αυτόν το συλλογικό τόμο, είναι το ενδιαφέρον του για το μέλλον της ανθρωπότητας καθολικά, πέραν της μεταμοντέρνας εστίασης στο επιμέρους και το τοπικό. Όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, ο Ήγκλετον αξιοποιεί την κριτική στον φιλελεύθερο ουμανισμό που άσκησαν οι θεωρίες του εικοστού αιώνα, για να διασώσει ένα ουσιαστικά ουμανιστικό όραμα, δημιουργώντας, όπως ο Μπένγιαμιν, πολιτικά κατευθυνόμενες συστοιχίες μεταξύ όψεων του παρελθόντος και του παρόντος για την απελευθέρωση του μέλλοντος.

Η Αγγελική Σπυροπούλου διδάσκει Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία και Θεωρίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Της Ρένας Δούρου, Πρόλογος, «Τέρρυ Ήγκλετον – Για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική»

Η πρόσκληση που απηύθυναν στον Τέρρυ Ήγκλετον δύο ελληνικά πανεπιστήμια, με τη φροντίδα και την επιστημονική ευθύνη των καθηγητών Γιάννη Βαρουφάκη και Αθηνάς Βογιατζόγλου, είχαν ως αποτέλεσμα τρεις χειμαρρώδεις διαλέξεις του επιφανούς κριτικού της λογοτεχνίας, οι οποίες, όπως ήταν αναμενόμενο για όσους έχουν παρακολουθήσει την πολυσχιδή πορεία και δράση του Ήγκλετον, αφορούσαν μια αρκετά μεγάλη γκάμα θεμάτων, όπως η ποίηση, το νόημα της ζωής, η πολιτική, η θρησκεία, η αρχαία τραγωδία και η θεωρία της λογοτεχνίας. Την τρίτη από αυτές τις διαλέξεις, που αφορά την τέχνη ποίησης, ο Ήγκλετον τη μετέτρεψε σε γραπτό κείμενο, ώστε να περιληφθεί στο ανά χείρας βιβλίο.
Η υποδοχή του Τέρρυ Ήγκλετον και η κριτική δεξίωση της σκέψης του από την ελληνική διανόηση αποτυπώθηκε στο αφιέρωμα, δύο συνεχόμενων Κυριακών, του ενθέτου «Αναγνώσεις» της Κυριακάτικης Αυγής, με επιμέλεια του Κώστα Βούλγαρη. Αυτό το αφιέρωμα -που περιλαμβάνεται στο βιβλίο-, με τρόπο αρκετά διαφωτιστικό, ακόμη και για όσους αγνοούσαν ως εκείνη την στιγμή την ύπαρξη του Ήγκλετον, επιχείρησε, με τη βοήθεια του ίδιου μέσα από μια αποκλειστική συνέντευξη, να περιγράψει το θεωρητικό του στίγμα και τις πολιτικές συνεπαγωγές του έργου του. Ένα έργο που συντίθεται από σχεδόν πενήντα βιβλία: φιλοσοφικά δοκίμια, θεατρικά έργα, ένα μυθιστόρημα, και βέβαια μελέτες λογοτεχνικής θεωρίας και κριτικής.
Τέλος, ο Δημήτρης Δημηρούλης επέλεξε, με την άδεια του Ήγκλετον, να περιληφθούν στον τόμο και μερικά πολύ σημαντικά -αμετάφραστα στα ελληνικά- κείμενά του, που αφορούν κορυφαίους διανοούμενους, κλασσικούς του 20ού αιώνα αλλά και συγκαιρινούς μας, δίνοντας έτσι την ευκαιρία στον αναγνώστη να «μετρήσει» τη σκέψη του Ήγκλετον, σε άμεση συσχέτιση με βασικούς αρμούς της σύγχρονης σκέψης.
Η τιμή και η ευθύνη της επιμέλειας του βιβλίου που εντάσσουμε στον κατάλογο των εκδόσεων «Το πέρασμα» ανήκει σε όλους τους προαναφερθέντες, αλλά και στους μεταφραστές των κειμένων, και μόνο για λόγους βιβλιογραφικής οικονομίας χρεώνεται αποκλειστικά στην υπογράφουσα.

Το ανά χείρας βιβλίο θα το χαρακτήριζα ως ένα εγχειρίδιο, παρ’ ότι δεν συνιστά μια θεωρητική προσέγγιση της λογοτεχνίας και της πολιτισμικής θεωρίας, με βάση τη σκέψη ενός επιφανούς μαρξιστή κριτικού, απλούστατα γιατί κάτι τέτοιο δεν υπήρξε ποτέ επιλογή του Τέρρυ Ήγκλετον. Αντίθετα, κατάφερε να υπονομεύσει και να καταυγάσει τις αδυναμίες κλειστών θεωρητικών συστημάτων και να διδάξει το μεθοδολογικό πλουραλισμό, με τη συγκροτημένη εργαλειοποίηση επιχειρημάτων, της ψυχαναλυτικής, της φεμινιστικής και άλλων θεωριών, υποστηρίζοντας ότι το ζητούμενο «δεν είναι η συνέπεια της μεθόδου αλλά η συνέπεια του πολιτικού σκοπού», ο οποίος θα οδηγήσει και στην πολιτισμική χειραφέτηση.
Έτσι διαφοροποιείται, με τρόπο κρίσιμο, όχι μόνο από την αντι-διανοούμενη δεξιά, αλλά και από τον αυτάρεσκο ναρκισσισμό της κοσμοπολίτικης πολιτισμικής αριστεράς. Η διαφοροποίηση αυτή, που έχει ως καταστατικό πυρήνα τη συνέπεια του πολιτικού σκοπού, αποτελεί και εν γένει τον πυρήνα της ζωής του κορυφαίου θεωρητικού. Και είναι αυτή η συνέπεια που έρχεται ως πειστική απάντηση σε όσους κατά καιρούς έχουν ασκήσει κριτική στον Ήγκλετον, για τη θέση του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, χρεώνοντάς του το ρόλο του άλλοθι, σε μια συμβολικά προδιαγεγραμμένη θέση, για να απορροφά κάθε ριζοσπαστική και υπονομευτική ενέργεια. Ο ίδιος δέχεται μονάχα την κριτική για υπερβολική συνέπεια, αφού «…η συνέπεια δεν είναι πάντοτε προτέρημα». «Κατά ένα περίεργο τρόπο», δηλώνει στη συνέντευξη που περιλαμβάνεται εδώ, «οι τωρινές μου πεποιθήσεις δεν διαφέρουν πολύ από αυτές που είχα στην ηλικία των 20». Και ακόμα, ειρωνικά αλλά ειλικρινά, συμβουλεύει ότι «όλοι οι ριζοσπάστες διανοούμενοι πρέπει να αποδεχθούν ότι θα δουλεύουν σε συνθήκες αντικειμενικής κακοπιστίας [...]∙ αυτό που πρέπει να ειπωθεί είναι ότι σε μια κοινωνία στην οποία κατά βάση είμαστε αντίθετοι, τα βήματα από τα οποία μιλάμε εμπεριέχουν πάντα ένα στοιχείο συμβιβασμού. Δεν υπάρχει καθαρή αντίθεση, δεν υπάρχει καθαρή, ασυμβίβαστη θέση…».
Τα άρθρα που περιλαμβάνονται σε αυτόν τον τόμο, προκειμένου να φωτίσουν το έργο του Ήγκλετον, αλλά και τα διαφορετικού ύφους κείμενα του ιδίου, γρήγορα καθιστούν τον αναγνώστη οικείο με τον καθολικό ιρλανδό, που, με καταβολές από την εργατική τάξη, στράφηκε από νωρίς στο μαρξισμό, λειτούργησε ως καθηγητής με ευρεία απήχηση και ταυτόχρονα ως δραστήριος ακτιβιστής, στην καρδιά του πνευματικού κατεστημένου της Οξφόρδης. Ιδρυτής αριστερού καθολικού περιοδικού, ενθουσιασμένος από το φιλελεύθερο πνεύμα που έπνεε στο Βατικανό το 1962, αλλά και μέλος του Διεθνούς Κόμματος Σοσιαλιστών, με το οποίο θα διαφωνήσει, για να μετακινηθεί στην Ένωση Σοσιαλιστών Εργατών. Εδώ και καιρό εγκατεστημένος στο Δουβλίνο, επισκέπτης καθηγητής σε ιρλανδικό πανεπιστήμιο, φροντίζει, στα γραπτά του και τις συνεντεύξεις του, να υπογραμμίζει ότι θεωρεί τον εαυτό του για μια ακόμη φορά «σχεδόν περιθωριακό». Ο Ήγκλετον, που αποσυντονίζεται όταν η κριτική αντιμετώπιση των βιβλίων του μπορεί να είναι ευνοϊκή, ακολουθώντας τον αριθμό των πωλήσεων και των μεταφράσεων, φοβάται ότι διατρέχει τον κίνδυνο να γίνει εθνικός θεσμός. Αυτός, που με τη δουλειά του επέβαλε την αυξανομένη αναγνώριση πολλών ξεχασμένων κειμένων, τα οποία προέρχονται από γυναίκες συγγραφείς, από έγχρωμους ή από συγγραφείς της εργατικής τάξης.
Με το ιδιαίτερο ύφος του, είτε διδάσκει και μιλά είτε γράφει, κατορθώνει να συνδυάζει την καθαρότητα του επιχειρήματος, το πνευματώδες χιούμορ, που αρκετές φορές φτάνει μέχρι το σαρκασμό, υπονομεύοντας την αυτάρεσκη σοβαρότητα και σοβαροφάνεια της «υψηλής θεωρίας». Έτσι ο Ήγκλετον, μοιράζοντας φυλλάδια έξω από εργοστάσια, αποδομώντας την αντίληψη ότι η πνευματική εργασία είναι περισπούδαστη, επέβαλε στην ακαδημαϊκή κοινότητα τους δικούς του όρους αποκρυστάλλωσης του Λόγου, εξασφαλίζοντας ακροατήριο, κύρος και δυναμική. Άλλωστε, όπως τονίζει σε συνεντεύξεις του, θεωρεί σκανδαλώδη την αδιαφορία, ακόμα και κάποιων ριζοσπαστικών κριτικών και θεωρητικών, μπρος στην επιτακτική πολιτική ανάγκη για παραγωγή εκλαϊκευτικού λόγου. Ο ίδιος, αν μη τι άλλο, κατόρθωσε να μεταφέρει την πρακτική του ακτιβίστικου πραγματισμού του κυριολεκτικά από τους δρόμους στις βιβλιοθήκες και στα αμφιθέατρα, με δεινή ρητορική αποτελεσματικότητα και επεξεργασμένη στρατηγική αντίληψη.
Αυτό προκύπτει με τον πλέον ξεκάθαρο τρόπο στο κείμενό για το θάνατο του γάλλου φιλοσόφου Ζακ Ντεριντά, που συμπεριλάβαμε σε τούτο τον τόμο. Είναι μια βιτριολική επίθεση στον καθεστωτικό έλεγχο της θεωρητικής και πνευματικής ελίτ, η οποία από καιρό έχει απολέσει κάθε «επικίνδυνο» και ανατρεπτικό περιεχόμενο του λόγου και της πρακτικής της. Μια επίθεση που, ταυτόχρονα, με ευθύβολο τρόπο, αποκαθιστά το έργο του γάλλου φιλοσόφου. Το συγκεκριμένο κείμενο είναι ενδεικτικό της σκέψης και του ήθους του Ήγκλετον, γιατί υπερασπίζεται ανοικτά τον Ντεριντά, αν και γνωρίζουμε ότι οι δρόμοι τους δεν ήσαν κοινοί. Με μόλις 400 λέξεις, αυτός ο ιρλανδός βολονταριστής μαρξιστής γράφει μια νεκρολογία-υπόδειγμα για τους ειδικούς του είδους στη Βρετανία, και, την ίδια στιγμή, με τρόπο ευσύνοπτο, κατορθώνει να υπογραμμίσει την ουσία, τον πυρήνα της προσφοράς του γάλλου φιλοσόφου και της περιβόητης θεωρίας του: «Η αποδόμηση, η φιλοσοφική μέθοδος που προώθησε, δεν συνεπάγεται την καταστροφή των ιδεών, αλλά την εξώθησή τους μέχρι το σημείο στο οποίο αυτές αποσυντίθενται, αναδεικνύοντας τις λανθάνουσες αντιφάσεις τους. Συνεπάγεται μια ανάγνωση που αντιτίθεται στη συναγωγή των υποτιθεμένων αυταπόδεικτων αληθειών, στην πρόσληψή τους ως δεδομένων».
Ελπίζουμε να μην ενοχληθεί κανείς, διαβάζοντας ότι τελικά ο Ήγκλετον είναι περισσότερο ντεριντιανός απ’ όσο κάποιος μπορεί να υποθέσει λόγω της κριτικής του στις μετα-στρουκτουραλιστικές θεωρήσεις, γιατί τι άλλο είναι η άποψη που ανακαλεί από τη σκέψη του Μπρεχτ και του Μπένγιαμιν, που θέλει να μην είναι ριζοσπαστικός ο σοσιαλισμός αλλά ο καπιταλισμός – αφετηριακή του θέση, που σίγουρα προκαλεί ρίγη σε συντρόφους του αριστεριστές.
Γιατί ο ενοχλητικός κριτικός, που με τόση ευκολία αναλύει τα τεχνικά, μορφολογικά γνωρίσματα της ποίησης ή του έργου των αδελφών Μπροντέ και του Σάμιουελ Ρίτσαρντσον, ως φορέων του μηνύματος της κοινωνικής και πολιτικής τους συγχρονίας, πέτυχε να συνδέσει τη θεωρία με την πολιτική δράση, σε ένα επίπεδο που θέλει να είναι εξίσου επιστημονικό με τη λογοτεχνική κριτική, αλλά και εξίσου ριζοσπαστικό με το να γράφει κανείς λογοτεχνία. Όπως μας λέει, οφείλουμε να μπορούμε να αποσπάσουμε τις λέξεις από τα συμβατικά τους συμφραζόμενα, από μια δουλική, επιβεβλημένη συμμόρφωση προς την πραγματικότητα, και να τις αφήσουμε «να ξεφαντώσουν, να ζευγαρώσουν αχαλίνωτα με τις άλλες λέξεις». Η λογοτεχνία αλλά και η ποίηση αποδεσμεύει τη γλώσσα, από τη χρηστική, χρησιμοθηρική της λειτουργία. Η λογοτεχνία επιτρέπει την επικοινωνία για χάρη της επικοινωνίας καθαυτής και όχι για χάρη οποιουδήποτε άλλου χρησιμοθηρικού σκοπού. Και, με αυτόν τον τρόπο, εν τέλει μας επιτρέπει «να ρίξουμε μια κλεφτή ματιά στην ουτοπία».
Η κόκκινη κλωστή στη σκέψη του Ήγκλετον, που «τρυγά» και εργάζεται στα διάκενα των παραδοσιακών κατηγοριοποιήσεων (εκεί πιστεύει ότι υπάρχει το σημαντικότερο έργο του), παραβιάζοντας συνεχώς τα όρια, συνίσταται στην ανάλυση σχέσεων μορφής και νοήματος, σχολιασμού ζητημάτων μετρικής, μεταφορικής λειτουργίας ή στίξης, χωρίς να απομακρύνεται από την πολιτική σκέψη. Ο Ήγκλετον είναι σε θέση να μιλήσει για το περιβόητο τέλος της ιστορίας και των ιδεολογιών, αναφερόμενος με κρυστάλλινο παραδειγματικό τρόπο στο έργο του Όσκαρ Ουάιλντ. Τολμά μάλιστα να βάλει στα χείλη του μεγάλου λογοτέχνη, τη φράση ότι «το να κανείς λάθος σε σχέση με το τέλος της ιστορίας μια φορά αποτελεί αστοχία, αλλά να κανείς το ίδιο λάθος και δεύτερη φορά αποτελεί καθαρή απερισκεψία» συνδέοντας, στο ακροατήριο των φοιτητών μετα-πολιτισμικών σπουδών, την κριτική της λογοτεχνίας με την πολιτική δράση και σκέψη.
Σωστά έχει γραφτεί για τον Ήγκλετον, ότι η σχέση του με την κριτική θεωρία και με τη θεωρία της λογοτεχνίας είναι αντίστοιχη με εκείνη που είχε ο Μαρξ με τη φιλοσοφία: «ο Μαρξ έλεγε ότι οι “φιλόσοφοι το μόνο που κάνουν είναι να ερμηνεύουν τον κόσμο, ενώ το θέμα είναι να τον αλλάξουν”. Όπως ο Μαρξ είναι ο μέγας αντι-φιλόσοφος, έτσι και ο Τέρρυ είναι ο μέγας αντι-θεωρητικός. Αυτό στο οποίο στοχεύει είναι μια πολιτική κριτική που να εκθέτει την κενότητα και την αχρηστίλα ενός μεγάλου μέρους της κριτικής θεωρίας».
Η αποπολιτικοποίηση της θεωρίας, και όχι μόνο της κριτικής, για τον Ήγκλετον έχει μια άμεση αντιστοιχία, μια γραμμική σχέση με τις διάφορες στρατηγικές της ατομικής καθυπόταξης. Και είναι μια θέση που απρόσκοπτα αποκρυσταλλώνεται, σχεδόν σε ολόκληρο το έργο του Ήγκλετον, χωρίς ο ίδιος να ακολουθεί μια τέτοια κατεύθυνση. Η ίδια η αριστερά, που διερευνάται από τον κορυφαίο θεωρητικό σε πολλές όψεις της και διλήμματά της, τα τελευταία πενήντα χρόνια «παραιτήθηκε από την πολιτική και αναδιπλώθηκε στην πολιτισμική σφαίρα, αφήνοντας τη δεξιά να ασκεί μόνη της πολιτική. Η κρίση αυτή αντικατοπτρίζει ένα μεγάλο μέρος της πραγματικότητας και αποτελεί έναν κοινό τόπο για συζήτηση, υπό την προϋπόθεση ότι ξεσκεπάζει την ιδεολογία που δεσπόζει σε αυτό το σκηνικό».
Ο Ήγκλετον σχεδόν «ακτινογραφεί» τη θεωρητική αλλοίωση ή μετάλλαξη της αριστεράς, όπως επισημαίνει ένα από τα κείμενα του τόμου, καθ’ όλη εκείνη την περίοδο που η αριστερά επικεντρωνόταν στην απόρριψη της κομμουνιστικής ιδεολογίας και στην υιοθέτηση της φιλελεύθερης, χωρίς βεβαίως και να το αντιλαμβάνεται με αυτούς τους όρους. Γι’ αυτό και στην απόπειρα που κάνει να πολιτικοποιήσει ό,τι αρνείται την πολιτική, οδηγείται σε μια ηθική που θεματοποιεί το σώμα, το θάνατο, τη θρησκεία. Αυτή η στροφή, σχεδόν μεταφυσική για κάποιους, προκαλεί επιφυλάξεις και μπορεί βιαστικά να κατατάξει το μαρξιστή Ήγκλετον σε όσους άτακτα υποχωρούν, ακόμα και στα 65 τους χρόνια, από ιδεολογικά πλαίσια, όπως το μαρξιστικό. Ωστόσο, ο Ήγκλετον στρέφεται προς την ηθική, επιθυμώντας να επαναοριοθετήσει έναν ισχυρό αριστερό ανθρωπισμό, χωρίς να αφορίζει την αλληλουχία θεωρητικών τομών μέσα στην ιστορική διαδρομή. Όχι, ο Ήγκλετον δεν αποτραβιέται σε ηθικολογικά πεδία, ούτε στη «μεταφυσική του υποκειμένου». Επιχειρεί, και καταφέρνει, να θέσει αγωνιώδη ερωτήματα, τα οποία η ριζοσπαστική θεωρία είτε αποστρέφεται είτε θεωρεί ότι είναι ξεπερασμένα, και αναζητά τον τρόπο προσέγγισης παλαιοτέρων και νεότερων διλημμάτων. Περιδιαβαίνοντας τους τόπους τού ηθικά και πολιτικά κακού, επιχειρεί μια δύσβατη πορεία επανακάμψης στην πολιτική. Τούτη η πορεία επιτάσσει μια επιμονή στην κριτική, προκειμένου να γίνει αντιληπτό πώς προκύπτει αυτή η βιοπολιτική και πώς αντίστοιχα οριοθετείται, από εκείνη την αριστερά, που με αφετηριακή θέση τη διάγνωση ότι «το προσωπικό είναι πολιτικό», αντιμετώπισε την ήττα της με την προάσπιση ενός φιλελευθέρου ατομικισμού, που κορυφώνεται στην αυτοπραγμάτωση.
Γιατί το ουτοπικό modus του κυρίαρχου φιλελευθερισμού, «όπου η πολιτική έχει καταστεί πλέον μια δραστηριότητα ισότιμη με το ψάρεμα», απέχει πόρρω από την ουτοπία που ευαγγελίζεται μια κριτική της λογοτεχνίας που προσομοιάζει στη μαρξιστική ουτοπία. Γιατί «θα μπορούσαν να υπάρχουν ποικίλες και ενδεχομένως πολύ ενδιαφέρουσες αντιθέσεις και έντονες διαφορές, ανταγωνισμός και ραδιουργίες κάθε είδους, αλλά λογικά καμία αντίθεση, βάσει της οποίας θα μπορούσε να απαιτήσει κανείς από τους ανθρώπους τη θυσία της ζωής τους και να εξουσιοδοτήσει ανθρώπους να χύσουν αίμα και να θανατώσουν άλλους ανθρώπους». Παρ’ όλα αυτά, οι συγκρούσεις είναι εδώ, για να λάβουν χώρα επί τη βάσει αιτιών και παραγόντων άρρηκτα αλληλένδετων με την ψυχοβιολογική υπόσταση των ανθρώπων. Γι’ αυτό το λόγο, ο Ήγκλετον, με εξαιρετικό χιούμορ, επισημαίνει ότι «το σφάλμα του αριστεριστή είναι ότι φαντάζεται πως μετά την επανάσταση όλα θα είναι διαφορετικά – ότι θα καταργήσουμε τις χαρτοπετσέτες μαζί με την ιδιωτική ιδιοκτησία, ότι θα μετασχηματίσουμε τις οδοντόβουρτσες μαζί με το Εθνικό Σύστημα Υγείας». Αλλά ακόμα κι έτσι, τονίζει, παρ’ ότι αυτό «αποτελεί πλάνη», «τουλάχιστον αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο ενός μέλλοντος τόσο ριζικά διαφορετικού από το παρόν, όσο απόμακρο είναι το απώτατο παρελθόν». Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο, ο καπιταλισμός προσπαθεί με κάθε τρόπο να εξαφανίσει το παρελθόν, γιατί το παρελθόν μας δείχνει τη διαφορά με το παρόν και κατ΄ επέκταση με το μέλλον.
Όντας ριζοσπαστικός ο Ήγκλετον, δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με το γεγονός πως υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι το σήμερα υπάρχει χωρίς το ενδεχόμενο αλλαγής, και πως αυτό είναι το μόνο που υπάρχει. Έτσι, ονομάζει παρόρμηση την τάση που έχει να απορρίπτει οτιδήποτε είναι κατεστημένο. Επίσης, αρέσκεται στο νοητικό πείραμα, δηλαδή να φαντάζεται πως βρίσκεται μέσα στο μυαλό κάποιου που είναι ικανοποιημένος με το να παραμένει ο κόσμος ως έχει ή το πολύ πολύ με μια-δυο αλλαγές: «Το βρίσκω εξαιρετικά δύσκολο», τονίζει «μπορεί να το αποκαλέσει κανείς μεταφυσικότητα, όχι όμως με τη συνήθη σημασία. Περισσότερο αποτελεί πίστη στην αλλαγή και τη δυνατότητα για κάτι εντελώς διαφορετικό». Η αριστερά, ο σοσιαλισμός, δεν έχει απλώς καλύτερα οράματα. Πρωτίστως έχει ρεαλισμό, αφού, πολύ απλά, δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύει κανείς ότι αυτό που έχουμε σήμερα είναι συνάμα το καλύτερο που θα μπορέσουμε να έχουμε και στο μέλλον.
Εξ αυτού και η αναγκαιότητα του σοσιαλισμού, του αυθεντικού ριζοσπαστισμού, ο οποίος έχει ηττηθεί και όχι ακυρωθεί, απέναντι σε έναν καπιταλισμό που μας εξαναγκάζει να συγχέουμε τα μέσα με τους σκοπούς. «Για τον Μαρξ, οι μηχανές γίνονται, από σκλάβοι μας, αυτοσκοπός. Όπως και το Εγώ, έτσι και το Κεφάλαιο, αποκτά μια βούληση δική του, η οποία εναντιώνεται στο νόημα της δικής μας ζωής, πείθοντας τον καθένα μας ότι είμαστε “κορυφαίοι”, “μοναδικοί”, “ισχυροί”», ζώντας σε μια Πλάνη ή σε μια Ιδεολογία. Έχοντας να αντιπαλέψουμε τον καπιταλισμό, που λειτουργεί καλύτερα ως κοινωνικό σύστημα, αφού κατορθώνει να μας πείσει να τον συγχέουμε με μια φυσική κατάσταση της κοινωνίας, μπορούμε κάλλιστα να τον παρομοιάσουμε με το νόημα της ζωής: πρόκειται για ένα νόημα που βασίζεται στο ότι εμείς δεν το κατανοούμε!
Έχοντας πάρει ό,τι καλύτερο από την παλαιότερη παράδοση της εμβριθούς ανάγνωσης κειμένων της σχολής του Κέιμπριτζ, επισυνάπτοντάς της όμως κοινωνικούς και πολιτικούς συσχετισμούς, ο Ήγκλετον μας προκαλεί, αφού στο ερώτημα για το ποιο είναι το νόημα της ζωής απαντά με τη φράση: ένα συγκρότημα τζαζ. Η απάντηση αυτή είναι βεβαίως αρκετά παλαιότερη, του επίσης μαρξιστή φιλοσόφου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Κόεν. Η συνεργασία και ο αυτοσχεδιασμός μιας μπάντας της τζαζ δημιουργεί ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο από το άθροισμα των μουσικών που συμμετέχουν σε αυτήν. Το κυριότερο όμως είναι ότι προϋποθέτει την πλήρη άνθηση του ταλέντου του καθενός, σε καθεστώς ελευθερίας.
Αποφατικά, και μακριά από ηχηρές παρομοιώσεις, ο Ήγκλετον εισηγείται ότι το νόημα της ζωής δεν αποτελεί λύση σε κάποιο μας πρόβλημα. Το νόημα της ζωής είναι η ίδια η ζωή. Το νόημα της ζωής είναι η δίκαιη πράξη.
Ο Ήγκλετον της τραγωδίας, του ιερού τρόμου, της επανερμηνείας της αρχαίας θυσίας, του «φαρμάκου», έρχεται αντιμέτωπος με έναν ορισμένο μεταμοντερνισμό, ο οποίος εκτιμά ότι η απώλεια της αγωνίας να βρούμε το νόημα της ζωής αποτελεί μια μορφή απελευθέρωσης. Κονταροχτυπιέται με όσους θεωρούν ότι είναι αρκετή η διαμάχη περί νοήματος της ζωής, η ποικιλία των ερωτημάτων και όχι οι απαντήσεις, και μάλιστα τώρα, στη μετά την 11η Σεπτεμβρίου Δύση, την αφοπλισμένη φιλοσοφικά από στέρεες απαντήσεις, όπου υπάρχει η επίθεση από έναν ολοκληρωτικό, ψυχωτικό φονταμενταλισμό, σύμφωνα με τον οποίο χωρίς το Νόημα, στο οποίο υπάγονται όλα τα νοήματα, τίποτε δεν έχει νόημα. Γιατί οι φιλελεύθεροι δεν είναι σε θέση να δώσουν απάντηση στο ερώτημα για τη ζωή, όταν αυτό τίθεται με τον πλέον απλοϊκό τρόπο: «πώς μπορούμε να τους εξασφαλίσουμε τροφή πριν πεθάνουν της πείνας;».
Και αυτό δεν μπορεί να χαρακτηριστεί στροφή στη μεταφυσική ή στην ηθικολογία. Πρόκειται για εμπειρία στοχασμού, με στοχεύσεις συγκεκριμένες, που μετέρχεται ενός λεξιλογίου αρκετά κοντινού στην κλασική ουμανιστική δοκιμιογραφία ή ακόμη και στις ιδεαλιστικές παραδόσεις της πολιτισμικής κριτικής, παρά στην τεχνική γλώσσα της νέας θεωρίας ή στις νεομαρξιστικές εξηγήσεις της ιδεολογίας και της αισθητικής. Την ίδια στιγμή, αντλεί από μια παράδοση που διαθέτει το πλουσιότερο οπλοστάσιο για την αρετή και τον πολιτισμό. Μια παράδοση που ήρθε η ώρα να πολιτικοποιηθεί. Σε μια εποχή μίζερη, όπου ακόμη και μια μετριοπαθή πρόταση, όπως για παράδειγμα να έχουν όλοι και όλες πρόσβαση σε καθαρό νερό, δημιουργεί αιματηρές συγκρούσεις. Μπορούμε, επισημαίνει, να φανταστούμε επαναστάσεις στο όνομα κάποιου μεγαλειώδους οράματος, αλλά όχι για τη διασφάλιση «πως όλοι θα έχουν φρέσκα λαχανικά».
Η ζωή μακριά από αμφισημίες και νευρωτικά σημαινόμενα, ιδωμένη μέσα από ένα ηθικό αλλά όχι μεταφυσικό πρίσμα, αναδεικνύει δύο βασικά χαρακτηριστικά του νοήματός της: την αγάπη και την ευτυχία. Δύο συνιστώσες του ευ ζην, που κάποιες στιγμές μπορούν να είναι και συγκρουσιακές, όπως «όταν καλείσαι να θυσιαστείς για αυτόν που αγαπάς». Ή, πάλι, «όταν ο αγώνας για δικαιοσύνη, για γενικευμένη αγάπη, μπορεί εύκολα να οδηγήσει στο θάνατο».
Όταν ο Ήγκλετον επισημαίνει ότι η αγάπη μας δίνει τη δυνατότητα να συγκεράσουμε την ατομική ικανοποίηση με την κοινωνικότητά μας, με δεδομένο ότι η ικανοποίηση του ενός εναρμονίζεται με την ικανοποίηση του άλλου, και καθώς αυτή η αμοιβαιότητα δεν είναι δυνατή παρά μεταξύ ίσων, η καταπίεση και η ανισότητα αυτο-υπονομεύονται μακροπρόθεσμα. Ωστόσο, στις σημερινές κοινωνίες έχει κυριαρχήσει η εικόνα του αυτόνομου ατόμου ως ιδανική, έχει ξεχαστεί ότι τίποτε το σημαντικό δεν μπορούμε να το κάνουμε, να το ορίσουμε μόνοι μας. «Ότι κανένα νόημα δεν μπορεί να οριστεί, το οποίο να αφορά μόνο τον εαυτό μας». Με αυτές τις δυο παρατηρήσεις, που κινούνται στο πεδίο της ηθικής, ο Ήγκλετον ορίζει ταυτόχρονα άξονες μιας πολιτικής αριστεράς, μιας αριστερής αλληλεγγύης, άξονες πάλης για το πώς θέλουμε να αλλάξουμε τον κόσμο, με αγάπη και μουσικότητα, με τζαζ και με σεβασμό, μακριά από μοναδικές αλήθειες και νοήματα, δογματισμούς και αρχηγούς-μουσικούς.
Ο Ήγκλετον προτείνει ότι η μαρξιστική κριτική μπορεί να ενσωματώσει τόσο τους οικονομικούς όσο και λογοτεχνικούς τρόπους παραγωγής και να επαναφέρει μια πολιτικοποιημένη ηθική. Άλλωστε, η διαφορά του από άλλους αριστερούς διανοουμένους είναι η αντίσταση που επιδεικνύει στην αφομοίωση του μαρξισμού σε μια «ακαδημαϊκιστική» συνθήκη. Μάχεται για τη συγκρότηση μιας χαρακτηριστικά κινηματικής αντίληψης, με συμμετοχή στο θεωρητικό γίγνεσθαι, και αισιοδοξεί για ένα μέλλον όπου θα έχουν δυναμικά επιστρέψει τα ζητήματα της ηθικής, της δικαιοσύνης και της αισθητικής.
Με μπρίο στις περιγραφές του, γεμάτες από μασέλες, ανανάδες, και χοιρινά παιδάκια, προσεγγίζει το ρεαλισμό, την αναπαραστισιμότητα, την εικονοποιία της ποίησης, όχι ως παραφράσιμο νόημα, αλλά ως σημαίνουσα μορφή, «ως το μοναδικό εκείνο είδος γλώσσας που μας προσφέρει να βλέπουμε το νόημα να παίρνει σχήμα». Τέλος, θέλοντας να συμβάλει στην αναγνώριση αυτής της ηθικής αλλά και υλικής πραγματικότητας των ποιητικών μορφών, μας έχει υποσχεθεί εδώ και καιρό ακόμη κάτι πιο φιλόδοξο: την ιστορία των ποιητικών μορφών, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά «ένας τρόπος να γραφτεί η ιστορία των πολιτικών πολιτισμών», ένας ολόκληρος κόσμος νοήματος αποκρυσταλλωμένος πλέον σε ποιητική τέχνη.

Επιμέλεια, πρόλογος: Ρένα Δούρου

Αθήνα 2009

Παρουσίες, όπως του Τέρρυ Ήγκλετον, με την αμεσότητα του λόγου, με τη συνειδητή εκ μέρους του υπονόμευση του θεωρητικού ύφους, με την ενσωμάτωση του πολιτικού σε κάθε στροφή της επιστημονικής προσέγγισης του λόγου, μαζί με τη διαρκή ανάδειξη της κοινωνικής διάστασης των πραγμάτων στο βάθος, είναι παρουσίες πολύτιμες στις μέρες μας. Γιατί συνειδητοποιούμε ότι «χωρίς τη γλώσσα [το λόγο], τις περίπλοκες έννοιες, τις δυνατότητες της αφηρημένης σκέψης, του υπολογισμού και της γενίκευσης, δεν θα μπορούσαμε να σχεδιάσουμε μαζικές δολοφονίες ούτε όμως θα μπορούσαμε να αναπτύξουμε και τη χειρουργική», όπως σημειώνει ο ίδιος.
Κάτι ακόμη περισσότερο: είναι ένας τρόπος να αποφύγουμε την ισοπέδωση του δημοσίου βίου, τον πειρασμό να γίνει «η πολιτική ισότιμη με το ψάρεμα».

Κείμενα του Τέρρυ Ήγκλετον: για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, για τον Τ.Σ. Έλιοτ, τον Ε. Άουερμπαχ, τον Ζ. Ντεριντά, τον Ε. Σαίντ, τον Σ. Ζίζεκ…
Κείμενα για τον Τέρρυ Ήγκλετον: Γιάννης Βαρουφάκης, Αθηνά Bογιατζόγλου, Κώστας Βούλγαρης, Τάκης Καγιαλής, Βασίλης Λαμπρόπουλος, Γιώργος Μέρτικας, Νίκολας Ρο, Νικόλας Σεβαστάκης, Ευκλείδης Τσακαλώτος.