«Κουβεντιάζοντας» – 30 συγκλονιστικές συνεντεύξεις, σπάνιες φωτογραφίες και ντοκουμέντα

Θα μιλήσουν ο συνθέτης Νίκος Κατσαρός, ο δημοσιογράφος Αλέξανδρος Βέλλιος, η Ρένα Δούρου Σύμβουλος εκδόσεων, πολιτική αναλύτρια και η δημοσιογράφος Σοφία Βούλτεψη

Τετάρτη 18 Ιανουαρίου 2012 - 19.00 μ.μ
Πολιτιστικό Κέντρο Δήμου Μοσχάτου-Ταύρου
Κωνστ/λεως & Σολωμού, Μοσχάτο

Της Ρένας Δούρου, Η Αυγή της Κυριακής, 8 Ιανουαρίου 2012

Οι απαρχές ενός χρονίζοντος προβλήματος και οι αφετηρίες της «γονιδιακά λαβωμένης» Κυπριακής Δημοκρατίας

HEINZ A RICHTER, Ιστορία της Κύπρου, τόμος πρώτος (1878 – 1949), μτφρ. Κ. Σαρρόπουλος, σελ. 806
HEINZ A RICHTER, Ιστορία της Κύπρου, τόμος δεύτερος (1950 – 1959), μτφρ. Χ. Παπαχρήστου, σελ. 1019

Είναι γνωστή η φράση του Ουίνστον Τσώρτσιλ σχετικά με τα Βαλκάνια, ότι δηλαδή έχουν την τάση να παράγουν περισσότερη ιστορία απ’ όση μπορούν να καταναλώσουν. Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για το «χρυσοπράσινο φύλλο το ριγμένο στο πέλαγο», την Κύπρο, η οποία από μόνη της συμπυκνώνει ολόκληρα κομμάτια που άπτονται της σύγχρονης ιστορίας της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής. Αποτελεί «τόπο» ανάλυσης, παράδειγμα εφαρμογής θεωριών διεθνών σχέσεων σχετικά με την επίλυση βαθιών και πολυεπίπεδων κρίσεων, σε συνδυασμό με τις επιδιώξεις και τα συμφέροντα μεγάλων δυνάμεων, από τον 19ο αιώνα έως σήμερα. Το μείγμα όλων αυτών εκρηκτικό αλλά και εξόχως περίπλοκο, για όλους ανεξαιρέτως τους δρώντες παράγοντες: τις δύο κυπριακές κοινότητες, τις μητέρες-πατρίδες, τις ηγέτιδες δυνάμεις, τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών.

Ο Τζωρτζ Χιλ, το 1952, στο κεφαλαιώδες έργο του A history of Cyprus, έγραφε πως «όποιος θέλει να γίνει και να παραμείνει Μεγάλη Δύναμη στην Ανατολή πρέπει να έχει στα χέρια του την Κύπρο». Αυτό προτάσσει ο γερμανός ιστορικός Χάιντς Α. Ρίχτερ, στον πρώτο τόμο της δικιάς του Ιστορίας της Κύπρου, ένα έργο που αναμένεται να ολοκληρωθεί σε τέσσερις τόμους. Το εγχείρημά του έχει όλα τα εχέγγυα για να αποτελέσει σημείο αναφοράς για την ιστορία του νησιού, για δύο λόγους: πρώτον, για το γεγονός ότι ο Ρίχτερ, που είναι βαθύς γνώστης της ελληνικής και της κυπριακής ιστορίας, καθώς και της βρετανικής παρεμβατικότητας, επέλεξε την αναλυτική χρονολογική εξιστόρηση της ιστορίας της Κύπρου, καταδεικνύοντας έτσι το πώς ένα καταρχήν κλασικό αποικιοκρατικό πρόβλημα μετατράπηκε με το πέρασμα του χρόνου σε διακρατική διένεξη (Ελλάδα/Κύπρος – Τουρκία), με σοβαρές διεθνείς παραμέτρους, σε μια από τις πιο «εκρηκτικές» περιοχές του κόσμου, τη λεκάνη της νοτιο-ανατολικής Μεσογείου. Δεύτερον, για την αποτελεσματική χρήση διασταυρούμενων πηγών, που προσφέρουν στο έργο πληρότητα, καθιστώντας παράλληλα την ανάγνωσή του ενδιαφέρουσα. Τούτο σημαίνει ότι ο Ρίχτερ «φωτίζει» από διαφορετικές οπτικές γωνίες τις στιγμές που καθόρισαν την κυπριακή ιστορία, με τέτοιο τρόπο ώστε ο αναγνώστης να έχει την αίσθηση ότι διαβάζει όχι κάποιο «στεγνό» ιστορικό σύγγραμμα αλλά ένα ιστορικό διήγημα, με πρωταγωνιστές/ήρωες που βρίσκονται αντιμέτωποι με εξελίξεις, κυπριακές μεν, οι οποίες ωστόσο τροφοδοτούνται από διεθνείς αντιθέσεις, στις οποίες τελικά εγγράφονται, ως αναπόσπαστο μέρος τους.

Έτσι, η κυπριακή ιστορία, ειδικά όπως την περιγράφει ο Ρίχτερ, ξεχωρίζει για δύο λόγους: καταρχήν λόγω της γεωστρατηγικής θέσης του νησιού και δεύτερον λόγω του γεγονότος ότι, σε αντίθεση με άλλα χρονίζοντα διεθνή ζητήματα, στην Κύπρο έπαιξαν ανέκαθεν πρωταγωνιστικό ρόλο όχι τόσο οι ιδέες ή τα κινήματα αλλά οι ισχυρές προσωπικότητες που τα ενσάρκωναν – και τούτο αφορά όλα τα μέρη, ελληνοκύπριους, τουρκοκύπριους, βρετανούς, αφορά προσωπικότητες πρώτης και δεύτερης τάξης, όλους σχεδόν όσοι είχαν κάποιου είδους παρέμβαση στα τεκταινόμενα του νησιού, από την εποχή της μετάβασης από την οθωμανική κυριαρχία στην αποικιακή βρετανική κτήση, έως σήμερα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τα πρόσωπα ήσαν εκείνα που καθόρισαν αποκλειστικά τις τύχες του νησιού: υφίσταται, και αυτό αναδεικνύεται από την εμπεριστατωμένη περιγραφή/ανάλυση του γερμανού ιστορικού, μια σχέση αλληλεπίδρασης των πρωταγωνιστικών προσωπικοτήτων με τη γεωστρατηγική θέση του νησιού.

Η τελευταία είναι αυτή που σε μεγάλο βαθμό έχει καταστήσει την Κύπρο, και συνακόλουθα το «κυπριακό» όπως το ξέρουμε σήμερα, ένα περίπλοκο, πολυεπίπεδο πρόβλημα, που συγκαταλέγεται μαζί με εκείνο του Κασμίρ ή και την ισραηλινο-παλαιστινιακή διένεξη στην κατηγορία των χρονιζόντων θεμάτων, τα οποία πλέον η διεθνής κοινότητα τείνει να αντιμετωπίζει ως «άλυτα», μέσω «ειδικών απεσταλμένων», «μέτρων δημιουργίας εμπιστοσύνης», «ενδιάμεσων λύσεων», κ.ο.κ.

Οι Βρετανοί αποικιοκράτες, που είχαν νοικιάσει το νησί από την οθωμανική αυτοκρατορία, στα τέλη του 19ου αιώνα, στο πλαίσιο του Μεγάλου Παιγνίου και της αντιπαράθεσής τους με την τσαρική Ρωσία, προκειμένου να εξασφαλίσουν την ασφαλή οδό προς τις Ινδίες, στις αρχές του 20ού αιώνα έκαναν κάποιες σκέψεις για παραχώρηση της Κύπρου στην Ελλάδα (σελίδες 164 έως το 198 του α’ τόμου), κυρίως λόγω της μετατροπής της Αιγύπτου σε προτεκτοράτο τους. Ωστόσο, η σημασία της Κύπρου θα επανέλθει στο προσκήνιο την εποχή του Ψυχρού πολέμου, όταν ο βρετανικός λέων είναι αναγκασμένος να οπισθοχωρήσει παντού, εγκαταλείποντας υπό την πίεση των αντι-αποικιοκρατικών κινημάτων (Ινδία, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, κ.α.) τις κτήσεις του. Στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, η απώλεια της Αιγύπτου (ύστερα από την εθνικοποίηση το 1956 της διώρυγας του Σουέζ από τον Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ) σφραγίζει την τύχη της Κύπρου, καθώς το βρετανική επιτελείο θα την επιλέξει ως την καλύτερη και ασφαλέστερη λύση για την εγκατάσταση των βάσεών της, προκειμένου να ελέγχει την ανατολική Μεσόγειο.

Το έργο του Ρίχτερ ξεχωρίζει και λόγω της σφαιρικότητάς του, δηλαδή του γεγονότος ότι δεν περιορίζεται σε μια γεωπολιτική ανάλυση αλλά τη συνδυάζει με τις εξελίξεις στο εσωτερικό του νησιού, τον τρόπο δηλαδή που οι Βρετανοί, κυρίως από το 1949 και ύστερα, χρησιμοποίησαν την τακτική του «διαίρει και βασίλευε», προκειμένου να διατηρήσουν την επικυριαρχία τους σε μια τόσο κρίσιμης σημασίας περιοχή. Ο γερμανός ιστορικός, στους δύο πρώτους τόμους, εξετάζει το πώς, έως τις αρχές της δεκαετίας του 1950, η βρετανική κυβέρνηση απλά εκμεταλλευόταν τις υφιστάμενες διαφορές ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων, και το πώς, λόγω των εντάσεων που δημιούργησε ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ των δύο στρατοπέδων (ΗΠΑ και Βρετανίας / ΕΣΣΔ και δορυφορικών κρατών), κυρίως μετά τη διεθνοποίηση του κυπριακού το 1954, μαζί με τις εσωτερικές αντιθέσεις χρησιμοποιεί εργαλειακά και το χαρτί της Τουρκίας, παραβιάζοντας τις συμφωνίες της Λοζάννης κι επαναφέροντας στο παιχνίδι την Άγκυρα. Ωστόσο, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Ρίχτερ, το παιχνίδι αυτό, αν και αρχικά φάνηκε να ευνοεί το Λονδίνο, εντέλει του γύρισε μπούμερανγκ, καθώς πλέον δεν μπορούσε να αποφασίζει μόνο του για το κυπριακό, αλλά θα έπρεπε να παίρνει υπόψη του τις επιδιώξεις και τους στόχους της Άγκυρας. Το κυπριακό αρχίζει έτσι να αποκτά τις διαστάσεις της διεθνούς, πολύπλευρης και πολυεπίπεδης διένεξης που γνωρίζουμε σήμερα.

Παράλληλα, ο Ρίχτερ, με πολύ μαεστρία και με χρήση πλήθους πηγών (βιογραφιών, αυτοβιογραφιών, ιστορικών βιβλίων, κρατικών ντοκουμέντων, κ.ά.) περιγράφει και τον τρόπο με τον οποίο αυτό το πρόβλημα μεταξύ των δύο κοινοτήτων καταλήγει πρόβλημα μεταξύ των δύο μητέρων-πατρίδων. Ενδεικτικά, μπορεί να αναφερθεί η ίδρυση του Ανορθωτικού Κόμματος Εργαζόμενου Λαού, του ΑΚΕΛ (στον α’ τόμο η λεπτομερής περιγραφής της μετάβασης από ένα ΚΚΚ των 60 μελών στο νέο σχήμα), και ο τρόπος που το νέο κόμμα θα υιοθετήσει (β’ τόμος) τη θέση υπέρ της «ένωσης και μόνο ένωσης» με την Ελλάδα, ύστερα από την παρακίνηση/επιβολή του Νίκου Ζαχαριάδη, ο οποίος στα τέλη του 1948 οραματιζόταν «μια ελεύθερη Κύπρο σε μια ελεύθερη Ελλάδα». Ο γερμανός ιστορικός περιγράφει λοιπόν την εξέλιξη της κατάστασης μετά από τη λήξη του Εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα και τις συνέπειες στην κυπριακή πολιτική σκηνή, με έμφαση στις σχέσεις ΑΚΕΛ και της συντηρητικής εθναρχίας, φωτίζοντας παράλληλα το ρόλο του υπομνήματος του «Εθνικού Απελευθερωτικού Συνασπισμού» που υιοθέτησε το κόμμα τον Νοέμβριο του 1949 και απέστειλε στο Σ.Α. του Ο.Η.Ε., ανοίγοντας «μια νέα σελίδα στην ιστορία της Κύπρου, γιατί αποτέλεσε το πρώτο βήμα για τη διεθνοποίηση του προβλήματος» (σελ. 30, στο β’ τόμο).

Ταυτόχρονα, η μελέτη του Ρίχτερ δεν εστιάζει μόνο στο νησί: φωτίζει και τα τεκταινόμενα στη βρετανική πολιτική σκηνή, τον τρόπο που λαμβάνονται οι σχετικές αποφάσεις, υπό την πίεση του Τύπου αλλά και της κοινής γνώμης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ιστορία του περιβόητου «ουδέποτε» του υφυπουργού Αποικιών του στέμματος, Χένρυ Χόπκινσον, στην ομιλία του στη Βουλή των Κοινοτήτων, στις 28 Ιουλίου του 1954. «Ορισμένα εδάφη της Κοινοπολιτείας ουδέποτε θα τύχουν πλήρους ανεξαρτησίας», δηλώνει, προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων εντός κι εκτός Βουλής, εντός κι εκτός Βρετανίας. Στην Κύπρο αυτή θα ήταν η αφορμή για να καταγάγει ο Μακάριος την πρώτη του νίκη κατά της αποικιακής εξουσίας, μέσα από μια τεράστια συγκέντρωση που διοργάνωσαν ο ίδιος με το ΑΚΕΛ στις 22 Αυγούστου της ίδιας χρονιάς, με κεντρικό σύνθημα «Ένωση και μόνο Ένωση» (σελ. 180, β’ τόμος).

Εν κατακλείδι, το έργο του Ρίχτερ (αναμένονται ο γ’ τόμος για την περίοδο 1960-‘65 και ο δ’ έως το 1977) είναι πολύτιμο, γιατί η συνολική αντιμετώπιση του κυπριακού, από το 1878 και εντεύθεν, συμβάλλει στη χαρτογράφηση των αιτίων που το έχουν καταστήσει το δυσεπίλυτο, πολυεπίπεδο πρόβλημα που είναι σήμερα: πάνω στο υπέδαφος της αποικιοκρατίας έχουν προστεθεί η εθνοτική σύγκρουση των δύο κοινοτήτων, ο ελληνοκυπριακός (και αργότερα ελληνικός) αλυτρωτισμός, η ελληνοβρετανική διένεξη που θα μετεξελιχθεί σε τριμερή (μεταξύ Ελλάδας, Βρετανίας, Τουρκίας, με τις δύο τελευταίες να λειτουργούν σε ενιαίο μέτωπο). Ο β’ τόμος κλείνει με τις συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου, που ανοίγουν το δρόμο για την ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας τον Αύγουστο του 1960. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο Ρίχτερ (σελ. 982), λόγω της δράσης της ΕΟΚΑ του Γρίβα (1955 – 1959), που έδωσε χαρακτηριστικά εμφυλίου στις αντιθέσεις των δύο κοινοτήτων, «η Κυπριακή Δημοκρατία ξεκινούσε την πορεία της με μια βαριά υποθήκη».

Δεν μπορεί κανείς παρά να αναμένει με ενδιαφέρον τους επόμενους τόμους, που θίγουν ακριβώς τη δύσκολη πορεία της γονιδιακά λαβωμένης Κυπριακής Δημοκρατίας.

Από τον Κέυνς στη Θάτσερ
Χωρίς επιστροφή
Καπιταλιστικές Κρίσεις, Κοινωνικές Ανάγκες, Σοσιαλισμός.
(Εκδόσεις Κ Ψ Μ )

Τετάρτη 23 Νοεμβρίου, στις 7 μμ, στο θεατράκι του Δημαρχείου (Πλατεία Δημοκρατίας, είσοδος από Καραθεοδωρή)

Θα μιλήσουν οι:
Ρένα Δούρου, Επιμελήτρια εκδόσεων, Μέλος της Πολιτικής Γραμματείας του ΣΥΝ, υπεύθυνη του τμήματος Ευρωπαϊκής Πολιτικής
Ευκλείδης Τσακαλώτος, Καθηγητής Οικονομικής Επιστήμης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μέλος της Κ.Π.Ε. του ΣΥΝ

Συντονίζει ο Χρήστος Σίμος, Υποψήφιος Διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, μέλος της Κ.Π.Ε. του ΣΥΝ

Της Ρένας Δούρου, Η Αυγή της Κυριακής, 20 Νοεμβρίου 2011

DERINGIL SELIM, Η καλά προστατευόμενη επικράτεια. Ιδεολογία και νομιμοποίηση της εξουσίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία 1876-1909, μετάφραση (από τα αγγλικά) – επιμέλεια: Στέφανος Π. Παπαγεωργίου, εκδόσεις Παπαζήση, σελ. 535

«Η καλά Προστατευόμενη Επικράτεια, Ιδεολογία και νομιμοποίηση της εξουσίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (1876 – 1909)», είναι ο τίτλος ενός κλασικού πια έργου του Selim Deringil -καθηγητή στο πανεπιστήμιο του Βοσπόρου (Bogaziçi) της Ιστανμπούλ- σημείου αναφοράς για τη συγκεκριμένη περίοδο. Πρόκειται για ένα έργο που, στηριζόμενο σε σπάνιες πηγές, πραγματεύεται τα ζητήματα εξουσίας και ιδεολογίας, όπως αυτά διαμορφώθηκαν την περίοδο της μακράς, 32χρονης διακυβέρνησης της αυτοκρατορίας από το σουλτάνο Αμπντουλχαμίτ ΙΙ (1876-1909). Η πλούσια χρήση των πηγών από τον Deringil συνδυάζεται και με μια οξυδερκέστατη ανάλυση που επικεντρώνεται στην ανατομία του τρόπου, ή, ακριβέστερα, των τρόπων που χρησιμοποίησε η οθωμανική ελίτ της περιόδου του Αμπντουλχαμίτ, προκειμένου να αποκτήσει την απαραίτητη, για την εδραίωση της κρατικής εξουσίας, νομιμοποίηση της Υψηλής Πύλης, σε μια περίοδο που η μοναδική μουσουλμανική δύναμη δεχόταν ασφυκτικές πιέσεις από τις άλλες ευρωπαϊκές, χριστιανικές δυνάμεις.

Ο Deringil αποδεικνύει τεκμηριωμένα ότι η απάντηση στο «έλλειμμα νομιμοποίησης» που είχε σωρευτεί λόγω -σύμφωνα με τον Χάμπερμας (Legitimation crisis, σελ. 71)- «της δομικής ανομοιότητας μεταξύ περιοχών διοικητικής δράσης και περιοχών πολιτισμικής παράδοσης, που συγκροτεί τότε ένα συστηματικό όριο σε προσπάθειες να συμψηφιστούν μειονεκτήματα νομιμοποίησης μέσω ενσυνείδητων χειρισμών», δεν συνιστά κάποιου είδους «ανωμαλία» ή κάτι το «εξωτικό» εκ μέρους της οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά αντιθέτως μια προσπάθεια προσαρμογής στη φθορά της πραγματικής εξουσίας, όπως αυτή παρατηρείται στα προ-νεωτερικά κράτη. Όπως και οι άλλες πολυεθνικές αυτοκρατορίες της εποχής (αυστροουγγρική, ρωσική, κ.λπ.), έτσι κι η Οθωμανική επί Αμπντουλχαμίτ επεδίωξε, προκειμένου να επιβιώσει, την ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας, με πρότυπο την αρχή της νεωτερικότητας. Και μάλιστα ο συγκεκριμένος σουλτάνος, που κατά κόρον έχει γίνει αντικείμενο παραπλανητικών χαρακτηρισμών (με την έννοια ότι χάνουν την ουσία, δίνοντας έμφαση σε δευτερεύοντα χαρακτηριστικά, όπως «Κόκκινος Σουλτάνος»), θέλησε την ανάδειξη, με ό,τι μέσα διέθετε, μιας οθωμανικής νομιμοποίησης στο πλαίσιο ενός διεθνούς περιβάλλοντος, όπου η μουσουλμανική αυτοκρατορία δεχόταν τις έντονες πιέσεις των αντιπάλων της. «Η Υψηλή Πύλη βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα σε χριστιανικά κράτη. Ακόμη κι αν οι φυσικοί και διπλωματικοί μας πόροι είναι απεριόριστοι, εμείς θα παραμείνουμε υποχρεωμένοι να επιζητούμε τη βοήθεια των μεγάλων δυνάμεων… Όμως η οποιαδήποτε βοήθεια μεταξύ κρατών είναι βασισμένη στην αμοιβαία καχυποψία και στο υπολογισμένο συμφέρον», παρατηρούσε σε υπόμνημά του προς τον Σουλτάνο, ο Μεχμέντ Σαΐντ Πασάς, ένας από τους σημαντικότερους οθωμανούς πολιτικούς του 19ου αιώνα, κεντρική προσωπικότητα της χαμιτικής περιόδου, επί εννιά χρόνια μεγάλος βεζίρης του Αμπντουλχαμίτ. Άρα η πρόκληση που αντιμετώπισε ο τελευταίος όταν ανέλαβε τα ηνία της μοναδικής μουσουλμανικής δύναμης της εποχής, της δύναμης που οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες αντιμετώπιζαν ως «ανωμαλία» που έπρεπε να διορθωθεί, ήταν διπλή: αφορούσε τη δικαιολόγηση της ύπαρξης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, τόσο έναντι των άλλων κρατών όσο μπροστά στους δικούς της υπηκόους. Ο συγγραφέας εξετάζει έτσι τους βασικούς άξονες της εσωτερικής πολιτικής του Αμπντουλχαμίτ, μέσω της ενίσχυσης της κεντρικής εξουσίας του χαμιτικού κράτους και της εδραίωσης υπερεθνικής συνεκτικής ιδεολογίας, του οθωμανισμού.

Δηλαδή ο Deringil εξετάζει το πώς οι νομιμοποιητικές ιδεολογίες αντανακλώνται στις πολιτικές του Αμπντουλχαμίτ, στη βάση κυρίως της συγκολλητικής ουσίας του πανισλαμισμού, με την έννοια της οθωμανοποίησης του Ιερού Νόμου (σεριάτ). Ο τελευταίος προτάσσεται πλέον από τον σουλτάνο ως όχημα νομιμοποίησης της κεντρικής του εξουσίας: δεν αρκούσε πλέον ο υπήκοος να είναι σουνίτης μουσουλμάνος, σημασία είχε τι έγραφε το διαβατήριό του. Δεν επρόκειτο για κάποια επιστροφή στις ισλαμικές ρίζες αλλά για τη χρήση ισλαμικού λεξιλογίου και ισλαμικών ιδεολογικών εργαλείων, προκειμένου να θεμελιωθεί μια εθνική κρατική ιδεολογία. Στο πλαίσιο αυτό ακριβώς εξετάζεται και ο ρόλος του Αμπντουλχαμίτ ως χαλίφη όλων των μουσουλμάνων (ένας ρόλος δοτός σε ό,τι αφορά τους προηγούμενους σουλτάνους) που όμως στα τέλη του 19ου αιώνα χρησιμοποιείται «ως ενοποιητικό είδωλο στο νέο θρησκευτικο-εθνοτικό στοιχείο αναγνώρισης» (Χόμπσμπαουμ, Nations and Nationalism, σελ. 73).

«Το οθωμανικό χαλιφάτο αποδύθηκε σε μια μείζονα πρωτοβουλία στοχεύοντας στην επιβολή μιας νέας βάσης αλληλεγγύης μεταξύ των μουσουλμάνων υπηκόων του» σημειώνει χαρακτηριστικά (σελ. 166) ο συγγραφέας, φέρνοντας σχετικά παραδείγματα της προσπάθειας μονοπώλησης της επίσημης ιερότητας, όπως, π.χ. την εμμονή της Υψηλής Πύλης να ελέγχει την τυπογραφία και την κυκλοφορία των Κορανίων, θέλοντας έτσι να αποφύγει ανταγωνισμό από τον σιϊσμό αλλά και από μια εγκεκριμένη πηγή του σουνιτικού ισλάμ, όπως τη θρησκευτική σχολή Αλ Άζχαρ στην Αίγυπτο…

Στα τέλη του 19ου αιώνα η οθωμανική ελίτ εξερευνά οδούς νομιμοποίησης, εντός κι εκτός της οθωμανικής επικράτειας, σκιαγραφώντας το πώς παρατηρούσε η Ινστανμπούλ τον έξω κόσμο, το πώς μετείχε στα διεθνή, πολιτικά και πολιτισμικά δρώμενα της περιόδου, το πώς προβαλλόταν η εικόνα της αυτοκρατορίας εκτός των συνόρων, το πώς επιχειρούσε να… μιμηθεί τους χριστιανούς ιεραποστόλους (τους οποίους καταπολεμούσε στο εσωτερικό της), προσηλυτίζοντας επισήμως στη χανεφιτική ορθοδοξία, με απόπειρες να ενσταλλαχθεί αυτή η νέα ορθοδοξία στους γεζιντίδες στο Ιράκ (σελ. 227 κι επ.). Περιγράφει, δηλαδή, την «Αυτοκρατορική Νοοτροπία» (σελ. 21) της «Καλά Προστατευμένης Επικράτειας», επιχειρώντας να «αναγνώσει» την οθωμανική αυτοκρατορία στα τέλη του 19ου αιώνα, στο πλαίσιο μιας «οθωμανοκεντρικής προσέγγισης»: οι οθωμανοί, όπως και οι άλλες ευρωπαϊκές μοναρχίες, αναγκάζονται, μπροστά στις καταλυτικές ανατροπές που έχει φέρει η γαλλική επανάσταση, και κυρίως ο διαμελισμός της αυτοκρατορίας με την δημιουργία εθνικών-ανεξάρτητων κρατών, «να δανειστούν τις ιδέες των εθνικιστών και των φιλελεύθερων και να τις χρησιμοποιήσουν υπέρ της διαφύλαξης και της άμυνας της αυτοκρατορίας» (σελ. 22). Πρόκειται δηλαδή για μια «περίπτωση αυτοκρατορικής προσάρμοσης στις απαιτήσεις των καιρών, συγκρίσιμη σε πολλά επίπεδα με εκείνο που παρατηρούνταν σε άλλα πολυ-εθνοτικά νομιμοποιημένα συστήματα» (σελ. 472). Ωστόσο, οι νομιμοποιητικές προσπάθειες του σουλτάνου Αμπντουλχαμίτ και της ελίτ της οθωμανικής αυτοκρατορίας, σε όλα τα επίπεδα, δεν στάθηκαν ικανές για να αποτρέψουν το μοιραίο: το τέλος της οθωμανικής αυτοκρατορίας – με το χαλιφάτο να τελειώνει με την εκθρόνιση του Αμπντουλχαμίτ ΙΙ.

Τέλος; Όχι ακριβώς, γιατί, όπως παρατηρεί τεκμηριωμένα ο Deringil, «η γενιά που έφερε την Τουρκία στον 20ό αιώνα έμπηξε τα ιδεολογικά της δόντια σε ένα συγκεκριμένο σώμα ακατέργαστου διανοητικού υλικού» (σελ. 493). Πρόκειται για την «υπόρρητη γνώση» που διαπότισε τους κεμαλικούς πυρήνες μέσα από την εξάπλωση της επιρροής της Επιτροπής για την Ένωση και την Πρόοδο, που ιδρύθηκε το 1889 στην Αυτοκρατορική Ιατρική Σχολή ως σπουδαστική οργάνωση, διαδόθηκε στις άλλες σχολές και εναντιώθηκε στην ιδεολογία και την εξουσία της Υψηλής Πύλης, βάζοντας τις βάσεις για το νεωτεριστικό κίνημα των Νεότουρκων… Η άνοδος των τελευταίων ευνοήθηκε ακριβώς από τις συνθήκες που είχε δημιουργήσει η διαπολιτισμική σύνθεση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας επί Αμπντουλχαμίτ.

Κλείνοντας, δύο καταληκτικές παρατηρήσεις:

-Το έργο του Deringil ξεχωρίζει γιατί εξετάζει την περίοδο του Αμπντουλχαμίτ μακριά από τους παραμορφωτικούς φακούς είτε της κεμαλικής αριστεράς, που ομνύει στη νεωτερικότητα (και που επιδιώκει τη συστηματική αμαύρωση της συγκεκριμένης περιόδου), είτε της νέο-οθωμανικής σχολής, που τείνουν προς την εξιδανίκευση της προσωπικότητας του σουλτάνου και των πολιτικών του. Ο Deringil, κάνοντας χρήση πρωτογενών πηγών, θέτει την ανάλυσή του στο ιστορικό πλαίσιο, και προχωρά στην αποτίμηση, μακριά από απλουστεύσεις και αφορισμούς, των πολιτικών και διοικητικών διεργασιών στο εσωτερικό της οθωμανικής αυτοκρατορίας, αποφεύγοντας τις παγίδες είτε μιας κοινωνιολογίζουσας προσέγγισης που υποβαθμίζει το ιστορικό υπόβαθρο είτε μιας επιφανειακής, γραμμικής περιγραφής. Έτσι η μελέτη του δεν έχει σημασία μόνο για την Τουρκία, αλλά και για όλα τα πρώην εδάφη της οθωμανικής αυτοκρατορίας στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή.

-Επίσης, το έργο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τον έλληνα αναγνώστη, καθώς εξετάζει ένα θέμα ελάχιστα γνωστό στη νεοελληνική δημόσια ιστορία, καθώς έχουν γίνει μελέτες γι’ αυτό (κυρίως για όλες τις προσωπικότητες που έδρασαν στην υπηρεσία της Πύλης καθώς και ένα επιστημονικό συνέδριο με το ίδιο θέμα που οργάνωσε και εξέδωσε το 2001 ο Όμιλος Μελέτης της Καθ’ ημάς Ανατολής “Ρωμιοί στην υπηρεσία της Υψηλής Πύλης”): την παρουσία και τη λειτουργία των «Οθωμανών Ελλήνων» – εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η περίπτωση του Κωστάκη Μουσούρου, του πρώτου μη μουσουλμάνου οθωμανού πρέσβη, που διορίστηκε στην Αθήνα, ως ο πρώτος επιτετραμμένος στο βασίλειο της Ελλάδας, επί Όθωνα. Πολλοί οθωμανοί έλληνες είχαν καταλάβει υψηλότατες θέσεις στα υπουργεία Εσωτερικών, Οικονομικών, Εξωτερικών… «Αποτελεί ειρωνεία, όταν σκεφτόμαστε ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία, που ήταν ένα ισλαμικό κράτος, επέτρεψε ακόμη και ενθάρρυνε μη-μουσουλμάνους να εισέρχονται στη γραφειοκρατική της μηχανή (…) Και, αντίθετα, στη λαϊκή Τουρκική Δημοκρατία, να υπάρχει ένας άγραφος κανόνας σύμφωνα με τον οποίο Αρμένιοι, Εβραίοι ή Έλληνες, όλοι πλήρεις πολίτες της Δημοκρατίας, να αποκλείονται από κυβερνητικά πόστα», παρατηρεί ο Deringil. Βέβαια στο σημείο αυτό θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι η παρουσία μη μουσουλμάνων ήταν σχεδόν απαραίτητη για τη λειτουργία της πολυεθνικής αυτοκρατορίας, καθώς η μουσουλμανική παράδοση απαγόρευε τη γνώση των ξένων γλωσσών, τις χρηματιστικές λειτουργίες, και αποθέωνε τις στρατιωτικές-διοικητικές υπηρεσίες….

Το βιβλίο του Κώστα Βούλγαρη
Fuoco di Etna / Αταξινόμητο
Από την Σταυρούλα Γ. Τσούπρου, Ελευθεροτυπία, «Βιβλιοθήκη», Σάββατο 19 Νοεμβρίου 2011

Κώστας Βούλγαρης, Αερσίλοφος χώρα
εκδ. Το Πέρασμα, σ. 221, ευρώ 19,17

«μόνος δε του μεγαλείου κοινωνός ο της θαλασσίου δίνης οφθαλμός, εισπνοή και εκπνοή των υδάτων εν ταυτώ εμποιούμενος, κλίνη και σκέπη και γένος ουκ έχων και μόνο εκ της ατάκτου των κυμάτων δυνάμεως ενδιαιτώμενος, ώσπερ έπος την αείρυτο αναγέννηση του λόγου εμφωλεύει, εις τους αιώνας».

«Ιστορία, της επιστήμης κορωνίς και τέχνης επιστέγασμα. (…) Εις την ανά χείρας βίβλον, των εγκειμένων χρονικών διηγημάτων επιτομήν εν προόδω θέλω παραδώσω εις τους φιλακροαμένους. Οτι κέρδος νομίζω και ουχί ζημία του κάτω χρόνου τα σπουδαία εις τον εξής χρόνο μεταθέσω, άνευ της αρρωστηματικής επιδιώξεως παλινζωίας και παλιγγενεσίας. (…) Οτι λαού δυστυχούντος, μόνα μέσα δραπέτευσης εκ βίου κενού παντομίμας τα δρώμενα. (…) Ω τέχνη του λόγου (…) Επιστήμη ουκ είσαι, ίνα σε σπουδάσω, ούτε δόξα Θεού, ίνα τα καθάρσια θύσω. Αρμονίας και ευαρμοστίας και ευρυθμίας επιστατείς, και ευρεσιλογία δυναστεύεις, και εμπειρία εκάστου πράγματος παραδίδεις, ως προσταγή αυθεντική. Μα και των ουρανών τις δυνάμεις επιπλήττεις, και πάντες άγγελοι, αρχάγγελοι, αρχές, εξουσίες, θρόνοι, κυριότητες, τα χερουβείμ και τα σεραφείμ και πάσα άνωθεν στρατιά, εν φόβω και τρόμω εμπρός σου συστέλλεται».

Τι μας παραδίδει, λοιπόν, εδώ ο Κώστας Βούλγαρης, συγγραφέας της τετραλογίας Το εμφύλιο σώμα και του μυθιστορήματος Η μέρα με τις δεκατέσσερις νύχτες, αλλά και γνωστός δοκιμιογράφος; Οσα παρετέθησαν προ ολίγου δείχνουν μια γλωσσική απόκλιση από τα προηγούμενα συγγραφικά προϊόντα, αλλά, ταυτόχρονα, και μια επιμονή στην αφήγηση της Ιστορίας σε συνδυασμό με την τέχνη της αληθοπλασίας (για τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο γράφει ο Κώστας Βούλγαρης, «Ζώντας με τις φωνές της Ιστορίας», οι δηλώσεις του στη στήλη τού Μισέλ Φάις «Θαμμένοι σε λέξεις», Βιβλιοθήκη / Ελευθεροτυπία, 17.10.2008, τχ. 524, είναι σαφέστατες). Ωστόσο, ο προσδιορισμός του νέου προϊόντος αποδεικνύεται δυσχερέστατος, τόσο περισσότερο αφού αυτή ακριβώς η δυσχέρεια αποτελούσε, ως φαίνεται, έναν από τους προγραμματικούς στόχους του συγγραφέα: «Προσώρας, την μορφή του μόνο γνωρίζω, αυτή δε ασύμμετρος και ατελεύτητος και αυτοέλικτος, ως των κυμάτων ο φλοίσβος, και δυσπρόσιτος και λιποφεγγής και υπερφίαλος, ως της ανταρσίας τα κινήματα, και πολύαρχος και πολύγονος και πολύφωνος, ως της ζωής τα καθέκαστα».

Είναι γεγονός ότι λόγω της ως άνω μορφής το παρόν μπορεί να αναγνωσθεί τμηματικά και μάλιστα ούτε καν γραμμικά, ενώ ο συγγραφέας του επανέρχεται τακτικά ενώπιον του αναγνώστη είτε ως «ρέκτης της εμπειρίας» (στο κεφάλαιο με τον εν λόγω τίτλο είναι που παραθέτει, με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο, και τις «πηγές» του, θυμίζοντάς μας το αντίστοιχο στο Στο όνειρο πάντα η Πελοπόννησο), είτε ως «προσφεύγων στους προγόνους», προκειμένου να λάβει το χρίσμα τής «χρονικής διήγησης», «του σύμπαντος λόγου», είτε ως «χρονικογράφος», υπηρέτης της Ιστορίας, η οποία αποτελεί κορωνίδα της Επιστήμης και επιστέγασμα της Τέχνης, είτε ως «εξομολογούμενος» τις βαθύτερες αιτίες τής συγγραφής του, είτε, τέλος, ως ταλαιπωρούμενος από τον εφιάλτη των ευθυνών αυτής της τελευταίας. Ενα είναι, πάντως, το ασφαλές συμπέρασμα, που αποδεικνύεται, εξάλλου, και στην πράξη: το νέον έπος δεν μπορεί παρά να εδράζεται στα παλαιά, αλλιώς δεν θα γνώριζε τι να απορρίψει και, βέβαια, δεν μπορεί παρά να κρατά και να φροντίζει το νήμα της γλώσσας τους. Δανείζεται, μάλιστα, ο συγγραφέας (αν πρόκειται για συνειδητή πράξη), εκτός από την αρχαιοπρεπή «Παράβαση» της αττικής κωμωδίας και την «Πάροδο» της τραγωδίας, μόνο που εδώ η Πάροδος δεν βρίσκεται στην αρχή του έργου, αλλά στο μέσον (να θυμηθούμε εδώ το Στου Χατζηφράγκου του Κοσμά Πολίτη). Η Πάροδος αυτή αποτελείται από τριάντα πέντε λήμματα – έννοιες, όπως Σοφία, Λύπη, Ισότητα, Υπακοή, Σιωπή, Ερως, Ηδονή, Τύχη, Ομορφιά, Δικαίωση, Πρόνοια, Μεγαλείο, Υφος, Αγνοια, Κενοδοξία, Επανάσταση, οι οποίες, παρατιθέμενες, συγκεκριμενοποιούνται, μέσω γλαφυρών παραδειγμάτων, προσδιορίζονται και περιγράφονται ή, διά της αλληγορίας, αναπαριστώνται και εκ νέου νοηματοδοτούνται ή κρίνονται.

Το υπόλοιπον του κειμένου, τώρα, που εκατέρωθεν πλαισιώνει την Πάροδο, αταξινόμητο στην πραγματικότητα και εκ προθέσεως ανατρεπτικό και εποικοδομητικό συνάμα, σαν την Αιτναία φωτιά στο ολοπόρφυρο χρώμα του εξωφύλλου, θα μπορούσε: να αποτελεί μέρος μιας Γενεαλογίας του Ανθρώπου, όπως, βέβαια, και της Τέχνης του Λόγου· θα μπορούσε να είναι, μεταξύ άλλων, η ποιητική Εισαγωγή σε μια ιστορική αναδρομή στις θρησκείες και τις πλάνες τους· θα μπορούσε να είναι μία συλλογή διηγημάτων ή και παραινετικών ή εγκωμιαστικών ή παραμυθικών ή ακόμη και (αυτο)σαρκαστικών λόγων, πλήρης συμβολισμών, μεταξύ άλλων, και για την ίδια την τέχνη της γραφής. Θα μπορούσε να είναι: μία εξιστόρηση (που ζηλεύει κάποτε τις ομηρικές παρομοιώσεις και περιγραφές) αιμοσταγών ρωμαϊκών και βυζαντινών πράξεων και Υβρεων· ένας ιδιότυπος Καζαμίας, γραμμένος από υπόπτου ειλικρινείας ερημίτη· ένας κατάλογος επαγγελμάτων· μία ανθολόγηση δημοτικών τραγουδιών και σατιρικών διστίχων, όχι απαραίτητα σε γλώσσα «δημοτική», αλλά και μια ανθολογία παντός είδους λαϊκών δοξασιών, ηθών και εθίμων (του εθιμικού δικαίου συμπεριλαμβανομένου) και, ταυτόχρονα, μια ιλαρή -δηκτική επισκόπηση των παραπάνω, με έμφαση στις ανδρογυνικές ερωτικές σχέσεις. Θα μπορούσε να είναι: μια (πρωτοπρόσωπη) εξιστόρηση ενδόξων κατακτήσεων αλλά και λεηλασιών και τραγικών πτώσεων· μια γείωση των συμβολισμών που συγκεντρώνονται γύρω από την εικόνα του Ποταμού του Χρόνου· ένας καταγγελτικός, αντι-διδακτικός Διάλογος, που ζήλεψε τους αρχαίους προγόνους του. Θα μπορούσε να είναι, όπως και είναι, σε μικρογραφία, ένα έπος ερωτικό, μια διαρκής ερωτική επιστολή προς την απόλυτη θηλυκότητα, που χαρίζει την ηδονή στους οφθαλμούς και στο σώμα, αλλά η οποία, από την άλλη, είναι, ουσιαστικά, και η αναπόφευκτη «ενεργός αλλά αντιοργανωτική αρχή της καλλιτεχνικής δημιουργίας» (κατά τους Judith Still και Michael Worton), καθώς, εν προκειμένω, δίνει και τον τίτλο στο ανά χείρας δημιούργημα. Θα μπορούσε, τέλος, να είναι μία συλλογή επιτύμβιων επιγραμμάτων, τα οποία, συχνά, δοξάζουν τη ζωή, όπως, επίσης, θα μπορούσε να είναι και μια λογοτεχνίζουσα πραγματεία περί εξουσίας και διαχείρισης του κράτους και περί του έκλυτου βίου των αρχόντων και του ευμετάβλητου της λαϊκής γνώμης. [Οσο για τη (συναισθηματική) «σφραγίδα» του έργου, δεν λείπει ούτε και εδώ η αναφορά στην ιδιαίτερη πατρίδα του συγγραφέα.]

Και είναι όλα αυτά τα επιμέρους, στο κάθε κεφάλαιο ξεχωριστά και, ταυτόχρονα, στο σύνολο του βιβλίου. Ως κίνητρο, όμως, και ως πρόθεση το παρόν είναι Λόγος περί Ιστορίας, όπου ο έρωτας για τον πρώτο υπερισχύει, αναπόφευκτα ίσως, του πόθου για τη δεύτερη. «Προσέτι δε», το παρόν έργο προσδοκά να αναιρέσει «ποιήσεως και ιστορίας την αρχαία εκείνη σχάση», ευρισκόμενο οπωσδήποτε πολύ κοντά (χωρίς, ωστόσο, το ίδιο να είναι μυθιστόρημα) στην άποψη του Avrom Fleishman, σύμφωνα με την οποία «το ιστορικό μυθιστόρημα μπορεί να θεωρηθεί είδος ποίησης», καθώς «ασχολείται με το γενικό και για τον λόγο αυτό μπορεί να προβάλει τις φιλοσοφικές αξιώσεις της ποίησης». Διότι ο Αριστοτέλης ακριβώς αυτήν τη διάκριση έκανε στο Περί Ποιητικής· πιο συγκεκριμένα και σύμφωνα και με την απόδοση του Μανόλη Ανδρόνικου στο ομώνυμο βιβλίο του: ότι η ποίηση στοχάζεται και παρασταίνει «το καθόλου», ενώ η ιστορία έργο της έχει να εξακριβώσει «το καθ’ έκαστον». Ο συνδυασμός των δύο δεν μπορεί, βεβαίως, παρά να οδηγήσει στον «αφετηριακό» Ομηρο, το πρώτο γραπτό ποιητικό κεφάλαιο της Ιστορίας των Ελλήνων. Μόνο που ο Οδυσσέας έχει πεθάνει· έτσι διακηρύσσει ο τίτλος του τελευταίου κεφαλαίου του Κώστα Βούλγαρη. Το Παρόν παρήλθε και το Μέλλον είναι γεγονός τετελεσμένο· στη σκηνή αναμένονται απλώς οι πρωταγωνιστές. *

Της Ρένας Δούρου, Η Αυγή της Κυριακής, «Αναγνώσεις», 22 Μαΐου 2011

Κυπριακή Δημοκρατία: 50 χρόνια. Επώδυνη πορεία, επιμέλεια: Χρυσόστομος Περικλέους, πρόλογος: Δημήτρης Χριστόφιας, εκδόσεις Παπαζήση, σελ.795

Μια ασπρόμαυρη φωτογραφία καταλαμβάνει το εξώφυλλο του συλλογικού έργου, υπό την επιμέλεια του Χρυσόστομου Περικλέους, για τα πενήντα χρόνια της Κυπριακής Δημοκρατίας: εικονίζονται ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και ο δρ Φαζίλ Κουτσιούκ να υπογράφουν τη Συνθήκη Εγκαθίδρυσης και Μεταβίβασης της Κυπριακής Δημοκρατίας, στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Μεταξύ των δύο ανδρών εικονίζεται ο τελευταίος βρετανός κυβερνήτης Σερ Χιου Φουτ. Η ιστορική αυτή φωτογραφία τραβήχτηκε στις 16 Αυγούστου του 1960 – είναι η ημέρα που εγκαθιδρύεται επισήμως η Κυπριακή Δημοκρατία. Έκτοτε, παρά τα εξωτερικά (τουρκική εισβολή και κατοχή) αλλά και τα εσωτερικά πλήγματα κατά της υπόστασής της που προέρχονται από το εσωτερικό των δύο κοινοτήτων, ελληνοκυπριακής και τουρκοκυπριακής, η Κυπριακή Δημοκρατία συνεχίζει, μέλος πλέον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ταξίδι της στα ταραγμένα νερά της διεθνούς κοινότητας. Οντότητα ιδιότυπη, λόγω της ύπαρξης των δύο κοινοτήτων και των εκατέρωθεν «προστάτιδων» χωρών, Ελλάδας και Τουρκίας, που η κάθε μια τους προβάλλει στο νησί τα δικά της συμφέροντα, η Κυπριακή Δημοκρατία, αν και μόλις πενήντα ετών, έχει πίσω της πλούσια ιστορία, μια «επώδυνη πορεία» και, μπορεί βάσιμα να ελπίζει κανείς, πλούσιο μέλλον. Ένα μέλλον, που όπως τονίζει στον πρόλογό του ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Δημήτρης Χριστόφιας, πρέπει επιτέλους να σφραγιστεί από έναν «βιώσιμο συμβιβασμό που θα επανενώνει πραγματικά το κράτος, τους θεσμούς, την οικονομία και την κοινωνία, στη βάση μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας με πολιτική ισότητα όπως αυτή καθορίζεται στα σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ». Η προσπάθεια του Χρυσόστομου Περικλέους να παρουσιάσει έναν συνολικό απολογισμό της κοινωνίας, της οικονομίας, του πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας, των σχέσεών της με την Ευρωπαϊκή Ένωση, των συγκρουσιακών σχέσεων με την Τουρκία, είναι αξιέπαινη και συνιστά πραγματικό στοίχημα. Όπως συμβαίνει πάντα με τις απόπειρες τέτοιου είδους απολογισμών, ο μεμψίμοιρος αναγνώστης θα επιδιώξει να εντοπίσει ελλείψεις, παραλείψεις και κενά. Ωστόσο, το ανά χείρας έργο ξεχωρίζει για την πληρότητά του και την πολλαπλότητα των οπτικών γωνιών εντός της ίδιας ενότητας, π.χ. σε εκείνη του «Κυπριακού», όπου εξετάζονται ιστορικά οι συμφωνίες της Ζυρίχης από τον Τάκη Χατζηδημητρίου, ο οποίος επισημαίνει τις ευθύνες της πλευράς Μακαρίου, που με τη στάση του τις υπονόμευσε: «Η στάση του Αρχιεπισκόπου επηρέασε, σε διάφορα επίπεδα τις εξελίξεις. Κλονίστηκε, από την πρώτη μέρα, η πίστη στις Συμφωνίες, που θεωρήθηκαν προϊόν πιέσεων. Μια άλλη αρνητική πτυχή ήταν η δυσπιστία που εξ αρχής εμφιλοχώρησε μεταξύ ελληνοκυπριακής και τουρκοκυπριακής ηγεσίας» (σελ. 185). Στο εξαιρετικό πορτρέτο που αφιερώνει στον Μακάριο, τον «μοιραίο ηγέτη», ο Μακάριος Δρουσιώτης σημειώνει, αναφορικά με τις συμφωνίες της Ζυρίχης: «Δέχθηκε τη Ζυρίχη το 1959, για να αποσοβήσει τον κίνδυνο της διχοτόμησης αλλά και σαν όχημα για να επιστρέψει ως πρωταγωνιστής στο πολιτικό παιχνίδι. Υπέγραψε τις συμφωνίες ως ηγέτης μιας αποικίας σε εξορία, για να τις αναιρέσει ως αρχηγός κράτους. Δεν ενδιαφέρθηκε σοβαρά για την εφαρμογή τους, ούτε για τη βελτίωσή τους, αλλά για την ακύρωσή τους. Δεν ήταν ο πολιτικός των συμβιβασμών, ήταν ο ηγέτης της απόλυτης επιβολής» (σελ.364). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν επίσης και πτυχές που δεν μελετώνται συχνά, καθώς τα φώτα πέφτουν συνήθως στο «Κυπριακό» και στις σχέσεις με την Τουρκία, όπως είναι τα κυπριακά ΜΜΕ, ο πολιτισμός, η παιδεία (με τη γέννηση του πανεπιστημίου Κύπρου, που περιγράφει ο Νίκος Βάκης), οι εικαστικές τέχνες τα τελευταία πενήντα χρόνια (της Ελένης Νικήτα) ή η λογοτεχνική παραγωγή (του Λευτέρη Παπαλεοντίου). Με άλλα λόγια, ο συλλογικός αυτός τόμος έρχεται να καλύψει ένα σοβαρό κενό στη βιβλιογραφία, καθώς δεν περιορίζεται μόνο στις σχέσεις της Κύπρου με την Τουρκία, την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά φωτίζει σχεδόν όλες τις πτυχές της κυπριακής κοινωνίας – το στοίχημα της πληρότητας το κερδίζει λοιπόν άνετα. Το δεύτερο στοίχημα που κερδίζει το έργο αυτό έχει να κάνει με την πολιτική συγκυρία. Η έκδοσή του, το 2010 -στην επέτειο των 50 χρόνων της Κυπριακής Δημοκρατίας- το καθιστά εξαιρετικό εργαλείο ανάλυσης, σε μια περίοδο που θα κρίνει το άμεσο μέλλον της Κύπρου: τις βουλευτικές εκλογές της, που διεξάγονται σήμερα και το αποτέλεσμα των οποίων θα είναι ένα μήνυμα τόσο προς την τουρκοκυπριακή πλευρά όσο και προς τη διεθνή κοινότητα. Η προεκλογική εκστρατεία σημαδεύτηκε από το πάθος και από την ευρείας γκάμας συζήτηση για ό,τι απασχολεί σήμερα την κυπριακή κοινωνία, από την πολιτική ώς την οικονομία. Το αποτέλεσμα των εκλογών αυτών –που σε μεγάλο βαθμό θα κριθεί από την επιλογή των αναποφάσιστων και το ποσοστό τελικά της αποχής– συνιστά πρόκριμα για την περαιτέρω πορεία του Κυπριακού; Σύμφωνα με την τελευταία δημοσκόπηση, το ΔΗΣΥ του Νίκου Αναστασιάδη προηγείτο με 27.6% έναντι 27% του ΑΚΕΛ του προέδρου της Δημοκρατίας, Δημήτρη Χριστόφια. Δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι αν το ΑΚΕΛ καταφέρει να ανατρέψει τη μικρή αυτή διαφορά που το χωρίζει από το ΔΗΣΥ, το γεγονός θα σηματοδοτήσει νέα δεδομένα, δίνοντας σοβαρή ανάσα στον πρόεδρο Χριστόφια και στις προσπάθειές του για επανένωση του νησιού στο πλαίσιο μιας διζωνικής, δικοινωνικής ομοσπονδίας. Παράλληλα, η προεκλογική εκστρατεία ανέδειξε και συγκρούσεις για τα οικονομικά, με το ΑΚΕΛ να προσάπτει στον κατά τα άλλα κυβερνητικό του εταίρο, το ΔΗΚΟ, τη στάση του έναντι του προέδρου Χριστόφια, που προωθεί «μια ισορροπημένη πολιτική, ώστε το κόστος για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης να επιμερίζεται σε όλους, ανάλογα με τις δυνατότητές τους», όπως τόνισε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Στέφανος Στεφάνου. Πάντως, η φετινή προεκλογική εκστρατεία στην Κύπρο τα είχε όλα, ώς και μια δήλωση, την τελευταία εβδομάδα, του γγ του ΑΚΕΛ, Άντρου Κυπριανού, ότι θα προτιμούσε έναν αριστερό τουρκοκύπριο για Πρόεδρο, παρά έναν ελληνοκύπριο δεξιό, εξηγώντας ότι οι πολιτικές που θα ακολουθήσει ένας αριστερός Τουρκοκύπριος είναι πιο κοντά στις πολιτικές που ο ίδιος θα ήθελε να ακολουθηθούν. Αργότερα, και μετά τις έντονες αντιδράσεις, κυρίως του Ν. Αναστασιάδη, ο Κυπριανού διευκρίνισε ότι η δήλωσή του «αφορούσε τη μελλοντική Κύπρο, μετά τη λύση, διότι στις σημερινές κατοχικές συνθήκες κανένας δεν πρέπει να διανοείται ότι είναι δυνατόν να έχουμε τουρκοκύπριο Πρόεδρο της Δημοκρατίας και η αναφορά μου αφορούσε το όταν θα λυθεί το Κυπριακό και θα έχουν εξομαλυνθεί οι σχέσεις με τους τουρκοκύπριους συμπατριώτες μας». Το επεισόδιο όμως ήταν ενδεικτικό της ευαίσθητης ισορροπίας αναφορικά με τον ρόλο της τουρκοκυπριακής κοινότητας στο εσωτερικό της κυπριακής δημοκρατίας. Το πολυσέλιδο έργο υπό την επιμέλεια του Χρυσόστομου Περικλέους έρχεται στην κατάλληλη στιγμή: φωτίζει όλες τις πτυχές της πολύπαθης ιστορίας της Κυπριακής Δημοκρατίας και εξηγεί το σημερινό αδιέξοδο, όπως αυτό διαγράφεται μετά από την εκλογή του Ντερβίς Έρογλου ως επικεφαλής της τουρκοκυπριακής κοινότητας το 2010. Ακριβώς «η εκλογή αυτή σηματοδοτεί το τέλος της μεγάλης πορείας των Τουρκοκυπρίων προς τη λύση που ξεκίνησαν στις αρχές του 2000» (σελ. 342, Niyazi Kizilyurek). Θα καταφέρουν οι εκλογές της 22ας Μαίου να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις στην κατεύθυνση της λύσης μιας διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, στη βάση των αποφάσεων του ΟΗΕ, και στην ισότητα δικαιωμάτων των δύο κοινοτήτων; Όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, ο τόμος του Χρ. Περικλέους αποτελεί χρήσιμο εργαλείο, για την ερμηνεία και την ανάλυσή του μακροβιότερου ανεπίλυτου ζητήματος στην διεθνή σκακιέρα.

Αερσίλοφος χώρα

Άνθη ποικίλα, της λόγου τέχνης, δεν φύονται εδώ. Ευφαντάστων περιπετειών διηγήσεις, ιδεών ανεξίτηλες περιπτύξεις, αλληγορικές και σοφές θεωρήσεις, αινίγματα ευφυή, ρήματα φλεγματώδη, τεκμήρια μαχητά, περιπλοκές ελικώδεις, ανατροπές ρηξικέλευθες, γνώμες αδιάρρηκτες, ιντερμεδίων εγκεντρισμοί, αντιθέσεων αιφνιδιασμοί, επωδών διχοστασίες, ως και κάλλος ευεπείας και ευφραδής περιγραφή και εκτάσεως πρόνοια, όλα τα προς απάτην τετεχνασμένα, εκ φύσεως αρτιτελή και διά πείσματος αρραγούς επί πολύ διαλάμψαντα, αποπαύουν.
Ο χαλκευτός ατέρμων κοχλίας, αρσενόπαις εργόπονος, άμα και θήλυ απείκασμα του ήδη-πάλι, εκβάλλεται εκ της ρυπαρής, τορνευμένης φωλεάς του, ύπισχνος, αναλωτός και κατάμεμπτος, και μαζί με άλλα, φτενά περιτρίμματα, βυθίζεται στον ωκεανό της σπλαχνικής συγκατάβασης.
Του παφλασμού τελευτώντος, απροσδόκητος ζωογονία συμβαίνει, ουχί ως καθαρτήρια μετάλλαξη ή τυχάρπαστη σύμφυση, αλλά ως ποιήσεως θρόισμα, εκεί, στον μεσομφάλιο του χρόνου βυθό, όπου συσπάται και συστρέφεται, ως δημιουργίας υπόνοια, της ιστορίας η πολύκερος και ποικιλόβουλος μήτρα. Το γενέθλιον εκπορίζεται γεώδες, γήινο, γεηρό, ούτως ειπείν γηγενές, των εκείνης ανθρώπων εκάστης φωνής μόριο επιφθεγγόμενο, εις μορφήν έπους νέου, προδηλούμενο τούτο, κατά το ποιόν, ως ολόκαρπο, κατά την δομή ως αθέσφατο, κατά την φύση ως ταλάεργο, κατά το είδος ως εφελκυστό, αυγαζόμενο δε, ως μετάβλημα ολοσχερές.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό (δε)κατα, Τεύχος 23 (Χειμώνας 2011)

Τέρρυ Ήγκλετον – Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική
Εκδ. Το Πέρασμα, 2009, επιμέλεια – πρόλογος Ρένα Δούρου, σελ. 187.

Ένας καθολικός ιρλανδικής καταγωγής, σε μια προτεσταντική Αγγλία, με προέλευση από την εργατική τάξη, στην καρδιά ενός θεσμού της άρχουσας τάξης (το Οξφορδιανό Πανεπιστημιακό Άβατο) και με επαναστατικές μαρξιστικές ιδέες: οι ταυτοτικές «αντιφάσεις» όχι μόνο δεν βραχυκύκλωσαν τον Τέρρυ Ήγκλετον αλλά και τον ενέπνευσαν προς την διεύρυνση της προσωπικότητας, της ιδεολογίας, των λογοτεχνικών και πολιτικών του απόψεων. Ο παρών τόμος αποτελεί ιδανική χειραψία γνωριμίας και πρόσκληση εισαγωγής στο έργο του, καθώς περιλαμβάνει κείμενα από και για τον περίφημο θεωρητικό, ή, καλύτερα, αντι-θεωρητικό, εφόσον εξέθεσε την κενότητα και την έλλειψη χρησιμότητας ενός μεγάλου μέρους της κριτικής θεωρίας.

Στην πρώτη κατηγορία περιλαμβάνονται η μια από τις τρεις διαλέξεις που έδωσε στην Αθήνα (που αφορά την τέχνη της ποίησης) και έξι, αμετάφραστα στα ελληνικά, κείμενά του για διανοούμενους, κλασσικούς του 20ού αιώνα και σύγχρονους (Ζακ Ντεριντά, Τ.Σ.Ελιοτ, Εριχ Άουερμπαχ κ.ά.), ενώ, επιπρόσθετα, ο ίδιος απαντά στις καίριες ερωτήσεις του Δημήτρη Δημηρούλη. Στην δεύτερη ενότητα οι Γιάννης Βαρουφάκης, Αθηνά Bογιατζόγλου, Κώστας Βούλγαρης, Ρένα Δούρου, Τάκης Καγιαλής, Βασίλης Λαμπρόπουλος, Γιώργος Μέρτικας, Νίκολας Ρο, Νικόλας Σεβαστάκης και Ευκλείδης Τσακαλώτος παρουσιάζουν απόψεις για το έργο (ή με αφορμή αυτού) που κατέθεσαν σε δυο συνεχόμενα αφιερώματα στο ένθετο «Αναγνώσεις» της Κυριακάτικης Αυγής.

Αποτελώντας, κατά τον φίλο του Ταρίκ Άλι, ένα είδος διττής ύπαρξης, ο Ήγκλετον (Σάλφορντ, 1943) έμαθε να απολαμβάνει μια ζωή στην κόψη, στο σημείο τομής διαφορετικών κόσμων, ενώ, πολύ περισσότερο, στο λογοτεχνικό πεδίο ελίχθηκε με δεξιοτεχνία ανάμεσα σε διαφορετικές τάσεις, απόψεις και πολιτικές και επεδίωξε το φαινομενικά αδύνατο: την διατήρηση της εξάρτησης από τον αγγλικό εμπειρισμό, τον επιτονισμό της ιρλανδικής «ιδιαιτερότητάς» του, την συντήρηση της βιωματικής του σχέσης με τον καθολικισμό και την προώθηση ενός δικής του επινόησης ριζοσπαστικού μαρξισμού. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «όλες οι κατηγορίες μπορούν να είναι ανοικτές, πορώδεις και διαπερατές».

Χάρη στον Ήγκλετον αναγνωρίστηκαν πολλά ξεχασμένα λογοτεχνικά κείμενα, υποδείχθηκαν νέοι τρόπο ανάγνωσης των ήδη αναγνωρισμένων, φωτίστηκαν οι δευτερεύοντες μυθιστορηματικοί χαρακτήρες και αναδείχθηκε το έργο γυναικών συγγραφέων και συγγραφέων έγχρωμων ή προερχόμενων από την εργατική τάξη. Είχε άλλωστε επισημάνει τον αποκλεισμό των μελών της από την απόλαυση της λογοτεχνίας: «[οι εργαζόμενοι] όντας φιμωμένοι για γενιές, έχουν διδαχθεί να θεωρούν τη λογοτεχνία μια ελιτίστικη δραστηριότητα που ξεπερνά τα όρια της αντίληψής τους» (από την «Εισαγωγή στη Θεωρία της Λογοτεχνίας»).

Όμως πέρα από τις λέξεις της πολιτικής ο Ήγκλετον επιμένει (ιδίως στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο The Gatekeeper: A Memoir (2001)) στον άμεσο μετασχηματισμό της θεωρίας σε «υλική δύναμη». Βέβαιος πως η αριστερά δεν έχει μόνο τα καλύτερα οράματα αλλά και τον μεγαλύτερο ρεαλισμό, αντλεί αισιοδοξία από τις δυο σύγχρονες επαναστάσεις που συνέβησαν χωρίς πολλή αιματοχυσία (την πτώση του απαρτχάιντ και του σταλινισμού). Στις αιτιάσεις περί επανάστασης της πολυθρόνας το «κακό παιδί» της Οξφόρδης και «ο γνωστότερος βρετανός αντάρτης πανεπιστημιακός» απαντά πως πάντα υποστήριζε περιθωριακές απόψεις μέσα στα μεγάλα ιδρύματα και πως δεν υπάρχει καμία καθαρή και καθαρά ασυμβίβαστη θέση. Αξιώνοντας, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, να δρα ως δημόσιος διανοούμενος έχει πάντα ως οδοδείκτη πνευματικής και πολιτικής πορείας την επίτευξη μιας εύλογης δικαιοσύνης. Πρόκειται για στοιχείο που τον συνδέει τόσο με τον Έντουαρντ Σαΐντ όσο και με τον Σλαβόι Ζίζεκ, στους οποίους αφιερώνει εγκωμιαστικά κείμενα: αμφότεροι διαπερνούσαν τα σύνορα κάθε είδους κουλτούρας αλλά περισσότερο από τους απεγνωσμένους προσδιορισμούς ταυτοτήτων τους ενδιέφερε η καθολική απονομή της δικαιοσύνης.

Στο Νόημα της Ζωής (The Meaning of Life, 2007) ο Ήγκλετον προχωρά ένα βήμα πιο πέρα Στην κοινωνία μας, γράφει, έχει επικρατήσει η ιδανική «εικόνα» του αυτόνομου ατόμου. Για τους συντηρητικούς φιλελεύθερους, ο «άλλος» όχι μόνο δεν είναι απαραίτητος για να υπάρχει «εγώ», αλλά αποτελεί απειλή για την ύπαρξή μας. Όμως το νόημα της ζωής δεν βρίσκεται εντός του ατόμου μας αλλά διαβιεί στις σχέσεις των ανθρώπων. Το ζητούμενο είναι η ανοικοδόμηση μιας κοινωνίας που να θυμίζει ένα μουσικό συγκρότημα τζαζ όπου οι μουσικοί «.αυτοσχεδιάζουν, διαισθανόμενοι όμως ο ένας τον άλλο, παράγοντας έτσι μια σύνθετη αρμονία, που προέρχεται όχι από κάποια κεντρικά σχεδιασμένη παρτιτούρα αλλά από την ελεύθερη μουσική έκφραση του κάθε μουσικού, που όμως έχει ως προϋπόθεση την ελεύθερη έκφραση των υπολοίπων».

Γιώργος Κακουλίδης – Γιώργος Δουατζής
Εικαστικά, αναγνώσεις ποίησης, μουσική, προβολές σε δύο αθηναϊκούς χώρους: Zoοm

Τετάρτη 21 Απριλίου 2010

• H «Ποιητική βραδιά της Τετάρτης» στην μπουάτ της Πλάκας «Ζoom», είναι αφιερωμένη στον ποιητή-δημοσιογράφο Γιώργο Δουατζή, με οργανωτική επιμέλεια της Λίνας Νικολακοπούλου.

Ο Γιώργος Δουατζής θα διαβάσει παλιά και νέα ανέκδοτα ποιήματα. Ο Γιώργος Ψυχογιός θα αυτοσχεδιάσει στο πιάνο πάνω στη συλλογή «Μικρά». Ο Χάρης Γιούλης θα ερμηνεύσει τραγούδια του σε στίχους του ποιητή. Θα τραγουδήσει η Ερωφίλη. Επίσης, θα προβληθούν το ντοκιμαντέρ του Δαυίδ Ναχμία για τον ποιητή και στην έναρξη της βραδιάς ένα βίντεο της Μαρίας Αγιασοφίτη.

«Ζουμ» Κυδαθηναίων 39 (τηλ.: 210 3225920)
ώρα προσέλευσης: 20:30 (Ποτό: 15 ευρώ, φοιτητές 8 ευρώ)

• Η έκθεση ζωγραφικής «Η Τρελή Ευθεία» μεταφέρει τον ψυχισμό και τη δυναμική του ποιητή Γιώργου Κακουλίδη στον καμβά, ακολουθώντας με συνέπεια το μονοπάτι του μαγικού ρεαλισμού.  Έξι χρόνια μετά τη δεύτερή του έκθεση, επιστρέφει στη ζωγραφική, μ’ έναν άλλο κώδικα της τέχνης.

Τα ακρυλικά έργα του Γιώργου Κακουλίδη εκτίθενται στον εκθεσιακό χώρο του Booze Cooperativa, από τις 21 Απριλίου έως τις 6 Μαΐου 2010.

Εγκαίνια: 21 Απριλίου – Ώρα: 20:00
στο πατάρι του «Booze Cooperativa» (Κολοκοτρώνη 57)
Καθημερινά: 14:00-23:00

ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΡΟΖΑΝΗ*, Κυριακάτικη Αυγή, 20 Δεκεμβρίου 2009

Τέρρυ Ήγκλετον: Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, επ. Ρένα Δούρου, εκδ. Το πέρασμα, Αθήνα 2009

Μολονότι ο Terry Eagleton επιχείρησε, με μεγάλη επιτυχία ως επί το πλείστον, να ανανεώσει τη μαρξογενή αισθητική πρόσληψη, η οποία άλλωστε αποτέλεσε την καταγωγική περιοχή των θεωρητικών και κριτικών εναισθήσεών του, μολονότι επεχείρησε να εντάξει και να συσσωματώσει στην κριτική του της νεωτερικότητας πολλά από τα υποδείγματα μιας ριζοσπαστικής αντίληψης -αν όχι εκτός του μαρξιστικού πλαισίου, τουλάχιστον εγγύτατα στις μεταμαρξιστικές τάσεις και ρεύματα- εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, δεν μπόρεσε τελικά να υπερβεί τις εγελιανές και λουκατσιανές εκδοχές ενός ολιστικού λόγου ως κεντρικής προϋπόθεσης τόσο των αισθητικών και κειμενικών προσεγγίσεών του, όσο και των εν γένει αντιλήψεών του για τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και την κοινωνική/πολιτική σφαίρα. Αυτό δεν λέγεται προκειμένου να υποβαθμίσει τις κριτικές συλλήψεις του Eagleton, ή να αναδείξει καθηλώσεις σε θεωρητικές αρχές και προτάγματα που οδηγούν σε στρεβλώσεις των εκάστοτε συγκεκριμένων εγχειρημάτων του στα πεδία μελετών τα οποία επιλέγει. Θα έλεγα μάλιστα ότι στα συγκεκριμένα αυτά πεδία ο Eagleton χειρίζεται τα εγελιανά και λουκατσιανά πρότυπά του με τη λεπτότητα και την ευελιξία που απαιτούνται, προκειμένου οι ριζοσπαστικές και μεταμαρξιστικές συλλήψεις να συσσωματώνονται επαρκώς στην αφετηριακή τους προθετικότητα. Είναι, ωστόσο, η εμμονή του στην αξιωματική έννοια της ολότητας, ως όρου sine qua non της συγκρότησης οποιασδήποτε θεωρίας της αισθητικής και της λογοτεχνίας που καθιστούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, τον λόγο του εμφανώς ασταθή, ή ακόμη και αντιφατικό, οσάκις η ριζοσπαστική κριτική συγγραφέων, όπως ο Foucault ή ο Derrida, εμπλέκεται στους χώρους του κριτικού αναστοχασμού του.

Ένα παράδειγμα μιας τέτοιας αστάθειας είναι αίφνης η κρίση του Eagleton για τον Derrida. Σε ένα από τα κείμενά του, που περιέχονται στον πράγματι σημαντικό υπό συζήτηση τόμο, αποφαίνεται προκειμένου για τον Derrida: «η αποδόμηση, η φιλοσοφική μέθοδος που προώθησε, δεν συνεπάγεται την καταστροφή των ιδεών, αλλά την εξώθησή τους μέχρι το σημείο στο οποίο αυτές αποσυντίθενται, αναδεικνύοντας τις λανθάνουσες αντιφάσεις τους. Συνεπάγεται μια ανάγνωση που αντιτίθεται στη συναγωγή των υποτιθέμενων αυταπόδεικτων αληθειών, στην πρόσληψή τους ως δεδομένων». Αλλού, ωστόσο, ο Eagleton δεν φαίνεται να συμμερίζεται απολύτως αυτή την αντίληψη για την αποδομητική μέθοδο, ή τουλάχιστον φαίνεται αρκετά επιφυλακτικός απέναντί της. Η νεομαρξιστική κριτική του στον αποδομισμό δεν αποφεύγει να κατατάξει τους Derrida και Foucault στη χορεία των «πεσιμιστών» και την αποδομητική μέθοδο συλλήβδην ως απαισιόδοξο σκεπτικισμό. Όπως διατείνεται, «στο μεγαλύτερο μέρος της αποδομητικής θεωρίας η άποψη ότι η ερμηνεία συνίσταται σε μια αβυσσαλέα έλικα ειρωνειών, όπως ο καθένας ειρωνεύεται τον άλλον επ’ άπειρον, συνήθως συνδέεται με έναν πολιακό ησυχασμό ή ρεφορμισμό».

Το παράδειγμα είναι ενδεικτικό και δεν χρησιμοποιείται εδώ παρά για να τονίσει την ταλάντευση της κριτικής πρόσληψης του Eagleton ανάμεσα σε δύο πόλους: την εγελολουκατσιανή καταγωγή του, η οποία υποβόσκει σχεδόν πάντα στις κριτικές του θεωρήσεις, και την ανάγκη του να ενσωματώσει στο κριτικό του οπλοστάσιο «αλλόδοξα» ριζοσπαστικά ρεύματα και τάσεις, όπως εν προκειμένω την αποδομητική μεθοδολογία και πρακτική. Σε αυτή την ανάγκη της ενσωμάτωσης, και στις επακόλουθες αντιφάσεις, θα πρέπει ασφαλώς να επισημάνουμε ότι ο Eagleton δεν επιχειρεί κάθε τόσο μια περιστασιακή στροφή, γεγονός που θα στρέβλωνε ανεπανόρθωτα τις αισθητικές του προσεγγίσεις και προσλήψεις. Πρόκειται μάλλον για ένα εγχείρημα σύμπλοκο, για μια εκλεκτικιστική χρήση θεωρητικών εργαλείων, με την ελπίδα μιας οργανικής σύνδεσης διαφορετικών εναισθήσεων και πρακτικών, που την επιβάλλει η σύγχρονη μοντερνική πραγματικότητα, είτε στο αισθητικό πεδίο είτε στους χώρους του κοινωνικού και πολιτικού αναστοχασμού. Το κατά πόσον η επιχειρούμενη σύνδεση είναι πράγματι οργανική, ή, σε ορισμένες τουλάχιστον περιπτώσεις, εμφανίζει σημεία αντίφασης ή εκτροπής από την οργανικότητα, είναι ασφαλώς ένα ζήτημα που αφορά τη συνολική αποτίμηση της πολυσχιδούς συμβολής του Eagleton στην κριτική της νεωτερικότητας και των πολύμορφων εκδηλώσεών της, ζήτημα το οποίο εκφεύγει των ορίων της παρούσης σύντομης αναφοράς με αφορμή ορισμένα κείμενά του και κριτικές αναζητήσεις δικών μας στοχαστών σχετικά με όψεις του έργου του.

Πάντως, ο γράφων συμφωνεί απόλυτα με την κρίση της Ρένας Δούρου στο προλογικό της σημείωμα: «Πρόκειται για εμπειρία στοχασμού, με στοχεύσεις συγκεκριμένες, που μετέρχεται ένα λεξιλόγιο αρκετά κοντινό στην κλασική ουμανιστική δοκιμιογραφία ή ακόμη και στις ιδεαλιστικές παραδόσεις της πολιτισμικής κριτικής, παρά στην τεχνική γλώσσα της νέας θεωρίας ή στις νεομαρξιστικές εξηγήσεις της ιδεολογίας και της αισθητικής. Την ίδια στιγμή αντλεί από μια παράδοση που διαθέτει το πλουσιότερο οπλοστάσιο για την αρετή και τον πολιτισμό».

Αυτή την εμπειρία στοχασμού μπορούμε να τη διαπιστώσουμε αίφνης στη συμβολή του Eagleton στην κριτική προσέγγιση του έργου του Walter Benjamin, συμβολή η οποία ασφαλώς αναδεικνύει τις πλέον δραστικά κριτικές όψεις της μπενγιαμινικής προοπτικής σχετικά με την εσωτερική κίνηση της ιστορίας προς την αλήθεια, και τη δικαιοσύνη που η αναζήτηση της αλήθειας συνεπάγεται. Όπως με οξυδέρκεια επισημαίνει ο Eagleton, κατά την προοπτική του Benjamin «είναι μόνο μέσω της ριζοσπαστικής ασυνέχειας του παρελθόντος και του παρόντος, μέσω του διαστήματος που καθίσταται κοίλο από την αμοιβαία εκκεντρότητά τους, που το πρώτο μπορεί να εμφανισθεί ασκώντας εκρηκτική δύναμη στο δεύτερο. Κάθε προσπάθεια να ανακτηθεί το παρελθόν ευθέως, και όχι βίαια, έχει ως μόνο αποτέλεσμα να παραλύσει η συνοχή μαζί του».

Παρέθεσα αυτή την κρίση του Eagleton, προκειμένου να καταδείξει τη συγγένειά της με την προοπτική της στερεοσκοπικής ματιάς πάνω στην ιστορία, η οποία ασφαλώς φανερώνεται επίσης μέσα στις ιστορικές μελέτες του Foucault και τις αντίστοιχες κοινωνικοφιλοσοφικές διαδρομές της αποδομητικής μεθοδολογίας του Derrida. Δεν θέλω να πω ότι Eagleton «δανείζεται» ως προς τον μπενγιαμινικό στοχασμό αποδομητικές τακτικές. Θέλω να πω όμως ότι εδώ η συνάντηση του Eagleton με τη ριζοσπαστική κριτική της αποδόμησης είναι πράγματι μια οργανική σύνδεση με αυτές τις τακτικές. Αρκεί μόνο, προς απόδειξη, να παραθέσω ένα απόσπασμα του Eagleton σχετικά με το έργο του Benjamin Απαρχές του Γερμανικού Τραγικού Δράματος. Γράφει ο Eagleton: «Το βιβλίο αυτό είναι μια nunc stans, μια βίαιη αιώρηση του ήπιου συνεχούς της αστικής κριτικής, η οποία (βίαιη αιώρηση) επιτρέπει στις δυνάμεις του παρόντος να αποδομήσουν το συνεχές, έτσι ώστε να έλθουν αντιμέτωπες με την εικόνα ενός παρελθόντος στο οποίο δίνουν έννοια».

*Ο Στέφανος Ροζάνης είναι καθηγητής φιλοσοφίας

Της Αγγελικής Σπυροπούλου, ΑΥΓΗ – ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ, 19 Δεκεμβρίου 2009

Τέρρυ Ήγκλετον, Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, Επιμέλεια Ρένα Δούρου, Εκδόσεις Το Πέρασμα, σελ. 186

Ο παρών τόμος δεν αποτελεί απλή προσθήκη στις ήδη οκτώ ελληνικές μεταφράσεις από τα πενήντα περίπου βιβλία του διάσημου σύγχρονου θεωρητικού Τέρρυ Ήγκλετον. Παρότι υπογράφει ο ίδιος πολλά από τα συμπεριλαμβανόμενα κείμενα, το βιβλίο είναι περί του Ήγκλετον. Στις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται μια ανασκόπηση της ζωής και των ιδεών του Ιρλανδού θεωρητικού της λογοτεχνίας και του πολιτισμού, μέσα από το σχολιασμό των έργων του και την αναδιήγηση της πορείας του, από έλληνες και ξένους κριτικούς, καθώς και επιλεγμένα δικά του κείμενα και η ενδιαφέρουσα συνέντευξη που παραχώρησε στον Δημήτρη Δημηρούλη επ’ ευκαιρία της επίσκεψής του στην Ελλάδα για μια σειρά διαλέξεων τον Νοέμβριο του 2008. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν πρόκειται για ένα απλό «εγκώμιο του ανδρός και του έργου του», αλλά μάλλον για κάτι καθολικότερο και πιο κρίσιμο, το οποίο υπηρετεί και προάγει ο Ήγκλετον: δηλαδή, το πρόταγμα της πολιτικής θεώρησης της λογοτεχνικής και πολιτισμικής θεωρίας και, αντίστροφα, τη στράτευση της θεωρίας για μια ενεργό πολιτική σκέψη και δράση.

Ενάντια στην καθαρά «κειμενική» εστίαση που κυριάρχησε διεθνώς στο πεδίο της θεωρίας από τη δεκαετία του ‘70, ο Ήγκλετον, αντίθετα, ανέκαθεν επιδίωξε τη σύζευξη της θεωρίας με την πράξη, παρόμοια με κορυφαίους στοχαστές της μαρξικής κριτικής παράδοσης, όπως, για παράδειγμα, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Μπρεχτ και, πιο πρόσφατα, ο Ρέιμοντ Ουίλλιαμς και ο Σαΐντ, στους οποίους συχνά αναφέρεται και ο ίδιος. Ο Ήγκλετον δεν είναι απλώς ένας πανεπιστημιακός θεωρητικός, ο οποίος αρκείται σε ένα στενά προσδιορισμένο ερευνητικό πεδίο και απευθύνεται σε ειδικούς, αγνοώντας τις ηθικο-πολιτικές προκείμενες και συνέπειες, τόσο της έρευνάς του όσο και της θέσης του στην κοινωνία. Αντίθετα, αξιώνει τον τίτλο του δημόσιου διανοούμενου, ο οποίος παρεμβαίνει ενεργά στα πολιτικο-κοινωνικά τεκταινόμενα και επιδιώκει να μεταφέρει τις απόψεις και τις γνώσεις του στον ευρύτερο δημόσιο χώρο. Στο επίκαιρο θέμα της τρομοκρατίας, για παράδειγμα, ο Ήγκλετον τοποθετείται, όπως υποδεικνύει οξυδερκώς ο Νικόλας Σεβαστάκης, συγκρίνοντας την επιθυμία για απόλυτη, «αφηρημένη» ελευθερία, του φιλελεύθερου, καταναλωτικού ατομικισμού που κινεί την καπιταλιστική Δύση, με τον θεοκρατικό δογματισμό του ριζοσπαστικού ισλαμισμού, ως προς την εξίσου καταστροφική στάση τους προς την ύλη, τη σάρκα των ανθρώπων.
Παρότι έχει συγγράψει ορισμένες εξαιρετικά πρωτότυπες μελέτες λογοτεχνικών κειμένων, ο Ήγκλετον δεν έχει διαμορφώσει μια δική του θεωρία. Εντούτοις, η συμβολή του στη διάδοση και την πολιτικοποίηση της θεωρίας είναι τεράστια. Στα πολυάριθμα βιβλία του επισκοπεί κριτικά τις ποικίλες θεωρίες ή προσεγγίσεις γύρω από ένα θέμα, προκρίνοντας έναν μεθοδολογικό πλουραλισμό τον οποίον, όπως υπογραμμίζει ο Τάκης Καγιαλής, θέτει στην υπηρεσία της πολιτικής κριτικής. Σε αυτή την επισκοπική και πλουραλιστική προσέγγιση που διακρίνει τα έργα του, οφείλεται εν πολλοίς και η ευρεία χρήση τους ως εγχειρίδια, συντελώντας στην εξάπλωση της θεωρίας εντός και εκτός πανεπιστημίου. Συνδυάζοντας με σπάνιο τρόπο τη διανοητική οξύτητα με ύφος εναργές, κατόρθωσε να «αποκαθηλώσει» τη θεωρία από τα έδρανα της πανεπιστημιακής κοινότητας, όπου ανακυκλωνόταν ως εσωτερική υπόθεση των «μυημένων», αποδεικνύοντας, αντίθετα, ότι η θεωρία μάς αφορά όλους στον βαθμό που οδηγεί στην κατανόηση του κόσμου.
Ο Ήγκλετον συνεισέφερε επίσης στη διεύρυνση του λογοτεχνικού κανόνα, μέσω της ανάδειξης του έργου γυναικών και άλλων περιθωριοποιημένων συγγραφέων και συνάμα στην αναθεώρηση του θεωρητικού κανόνα, ελέγχοντας τις σύγχρονες θεωρητικές τάσεις και αναβιώνοντας παλαιότερες, με γνώμονα το πολιτικό τους δυναμικό. Στις θεωρητικές μελέτες του, φέρνει στην επιφάνεια τις ιδεολογικές παραδοχές διαφόρων κριτικών προσεγγίσεων και αισθητικών θεωριών, και συνεπώς απομυθοποιεί επίσης το ιδεολόγημα ότι η λογοτεχνία και η αισθητική κείνται σε έναν χώρο πέραν του πολιτικού και του ιστορικο-κοινωνικού. Σε πολλά από τα πρόσφατα βιβλία του βάλλει κατά του μεταμοντερνισμού, ως κρατούσας ιδεολογικής/θεωρητικής τάσης μάλλον παρά ως καλλιτεχνικού ρεύματος. Στηλιτεύει τον άκρατο σχετικισμό τον οποίον υποθάλπει η μεταμοντέρνα σκέψη, αποκλείοντας έτσι κάθε δυνατότητα αναφοράς σε καθολικά αξιώματα ή προτάγματα και ανάγοντας κάθε πολιτικό ή ηθικό θέμα στο ζήτημα της παραγωγής και σύγκρουσης ταυτοτήτων εντός του πεδίου της «κουλτούρας», μια έννοια που τελευταία έχει διευρυνθεί υπερβολικά και σχεδόν φετιχοποιηθεί στο πλαίσιο των πολιτισμικών σπουδών.
Στο εγχείρημα αναθεώρησης του θεωρητικού κανόνα που αναλαμβάνει ο Ήγκλετον, δεν επικρίνει μόνο αλλά επίσης αναδεικνύει την πολιτική σημασία ορισμένων θεωριών, όπως για παράδειγμα του Ντεριντά, οι οποίες συχνά παρουσιάζονται σε αντιπαραβολή με τη μαρξική γραμμή σκέψης. Παρότι ο μεθοδολογικός πλουραλισμός του μπορεί να προκαλεί αντιφάσεις ή ακόμα να προδίδει κάποια αμφιθυμία, ωστόσο τείνει προς μια συνθετική κατεύθυνση ενός είδους κριτικής θεωρίας, που συνδυάζει την προσοχή στο κείμενο και την υφή του, στα σημεία και τους ήχους, αλλά ταυτόχρονα επίσης στις υλικές συνθήκες δημιουργίας και πρόσληψής του, καθώς και στους υπόγειους ιδεολογικούς δεσμούς του. Με άλλα λόγια, στις αναγνώσεις της θεωρίας και της λογοτεχνίας, που πραγματοποιεί ο Ήγκλετον, αναδεικνύει συγχρόνως την υλικότητα των κειμένων και την κειμενική διάσταση της υλικής, ιστορικής πραγματικότητας. Αναγνωρίζοντας ότι «τίποτε δεν είναι ίδιο μετά τον Σωσσύρ», επιχειρεί να συμπληρώσει τις θεωρίες που εστιάζουν στη γλώσσα, όπως ο φορμαλισμός, ο δομισμός και ο αποδομισμός, επανεισάγοντας την οπτική της ιστορίας και της ταξικής διαπάλης, της οικονομίας και της πολιτικής.
Από την άποψή αυτή, ισχύει η ομολογία του ότι στην πραγματικότητα εκείνο για το οποίο μπορεί να τον κατηγορήσει κανείς δεν είναι τόσο οι πιθανές αντιφάσεις του, αλλά, αντίθετα, η υπερβολική συνέπειά του προς την αρχική πολιτική θέση και στόχευσή του. Η μέριμνα του Ήγκλετον, για το πώς η θεωρία μπορεί όχι μόνον να εξηγήσει αλλά και να αλλάξει τον κόσμο, παραμένει σταθερή σε όλη την προσωπική πορεία του και το έργο του. Άλλωστε, συμμερίζεται ρητά την προειδοποίηση του Μπένγιαμιν, ότι η καταστροφή δεν είναι απλώς επικείμενη αλλά μάλλον έγκειται στο ότι τα πράγματα συνεχίζουν ως έχουν. Επομένως, σύμφωνα με τον Ήγκλετον, το επείγον του σοσιαλισμού δεν είναι ουτοπικό, αλλά τουναντίον προκύπτει από μια άκρως ρεαλιστική ανάγκη συγκράτησης του αχαλίνωτου καπιταλισμού.
Τα ζητήματα ηθικής και δικαιοσύνης που απασχολούν διαχρονικά τον Ήγκλετον βρίσκονται στο κέντρο του προβληματισμού του, ακόμη και γύρω από θέματα που άπτονται του μεταφυσικού και της καθαρής μορφολογίας, όπως το νόημα της ζωής και η ποιητική, τα οποία πραγματεύεται στα τελευταία έργα του. Στον ορισμό του για την ποίηση, για παράδειγμα, σε ένα κείμενο που αποτελεί πρωτότυπη συνεισφορά του Ήγκλετον στον τόμο, αντλεί μεν σαφώς από τις θεωρίες των ρώσων φορμαλιστών και της Σχολής της Πράγας, ώστε να τη διακρίνει από άλλα γλωσσικά ενεργήματα, αλλά επίσης θεωρεί την ποίηση ως «ηθική δήλωση». Κι ακόμη, το κατά Ήγκλετον «νόημα της ζωής», το οποίο παρουσιάζει ο Γιάννης Βαρουφάκης, έγκειται, μάλλον προβλέψιμα, στην εκπλήρωση της ευτυχίας και της αγάπης, που όμως προϋποθέτει όχι την «ιδανική εικόνα του αυτόνομου ατόμου», την οποία προάγει ο άκρατος φιλελευθερισμός, αλλά, αντίθετα, τη συνθήκη μιας σύνθετης αρμονίας μεταξύ των ανθρώπων, όπως συμβαίνει σε ένα συγκρότημα τζαζ, που συνδυάζει το σόλο και τη συνεργασία, σε μια αυτοσχεδιαστική διαδικασία. Η σχεσιακή συγκρότηση του υποκειμένου, στην οποία εδράζεται η σύλληψη του Ήγκλετον για το νόημα της ζωής, σίγουρα οφείλει πολλά στην ψυχαναλυτική θεωρία και στα διδάγματα του δομισμού, αλλά επίσης στην ιδέα του δασκάλου του, Ρέιμοντ Ουΐλλιαμς για μια κοινή κουλτούρα, η οποία προϋποθέτει μια ηθική συλλογικής ευθύνης και πλήρους συμμετοχής σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής.
Η πορεία της σκέψης του Ήγκλετον, όπως επισημαίνει ο Κώστας Βούλγαρης στο καταληκτικό άρθρο του τόμου, διαγράφει και την πορεία της ίδιας της θεωρίας κατά τα τελευταία πενήντα χρόνια, καθώς συνοψίζει πολλά από τα διλήμματα και τους προβληματισμούς της θεωρίας αλλά και της πολιτικής. Αντίστοιχα, ο τόμος είναι αντιπροσωπευτικός της πορείας αυτής, καθώς διατρέχει τις θέσεις και την κριτική δράση του Ήγκλετον. Τα επιλεγμένα κείμενα του ιδίου, που μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, σχολιάζουν γνωστούς θεωρητικούς, όπως ο Ντεριντά, ο Σαϊντ και ο Ζίζεκ, αναδεικνύουν τις πολιτικές προεκτάσεις του έργου ορισμένων κλασικών συγγραφέων ή επιχειρούν να διερευνήσουν ορισμένα θεωρητικά και πολιτικά ζητήματα. Για παράδειγμα, σε ένα άρθρο του ο Ήγκλετον επαυξάνει την αναβίωση του παραδοσιακού έργου του Άουερμπαχ, την οποία εγκαινίασε ο Σαϊντ, τονίζοντας τη ριζοσπαστικότητα που ενέχεται στην ανάδειξη του κοινού και του επίγειου που επιχείρησε ο Άουερμπαχ, ενώ αλλού διαλευκαίνει τη σχέση φασισμού και συντηρητισμού στον αγγλοσαξωνικό μοντερνισμό.
Τα κείμενα των ελλήνων συγγραφέων, τα οποία είχαν αρχικά φιλοξενηθεί στις σελίδες των «Αναγνώσεων» της Αυγής, στο σχετικό αφιέρωμα στον Ήγκλετον, υποδέχονται το έργο του, το παρουσιάζουν και το αποτιμούν, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για ένα γόνιμο διάλογο «περί της θεωρίας», που, όπως τονίζει ο Βασίλης Λαμπρόπουλος στο κείμενό του, δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί επαρκώς στις φιλολογικές σπουδές στη χώρα μας. Εκτός από τους έλληνες συγγραφείς που έχουν αναφερθεί προηγουμένως, γράφουν επίσης ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, ο Γιώργος Μερτίκας, η Αθηνά Βογιατζόγλου, ο Νίκολας Ρο και προλογίζει η Ρένα Δούρου.
Εκείνο που αναδεικνύεται, εντέλει, από το σύνολο των σχολιαστών του Ήγκλετον σε αυτόν το συλλογικό τόμο, είναι το ενδιαφέρον του για το μέλλον της ανθρωπότητας καθολικά, πέραν της μεταμοντέρνας εστίασης στο επιμέρους και το τοπικό. Όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, ο Ήγκλετον αξιοποιεί την κριτική στον φιλελεύθερο ουμανισμό που άσκησαν οι θεωρίες του εικοστού αιώνα, για να διασώσει ένα ουσιαστικά ουμανιστικό όραμα, δημιουργώντας, όπως ο Μπένγιαμιν, πολιτικά κατευθυνόμενες συστοιχίες μεταξύ όψεων του παρελθόντος και του παρόντος για την απελευθέρωση του μέλλοντος.

Η Αγγελική Σπυροπούλου διδάσκει Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία και Θεωρίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Της Ρένας Δούρου, Πρόλογος, «Τέρρυ Ήγκλετον – Για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική»

Η πρόσκληση που απηύθυναν στον Τέρρυ Ήγκλετον δύο ελληνικά πανεπιστήμια, με τη φροντίδα και την επιστημονική ευθύνη των καθηγητών Γιάννη Βαρουφάκη και Αθηνάς Βογιατζόγλου, είχαν ως αποτέλεσμα τρεις χειμαρρώδεις διαλέξεις του επιφανούς κριτικού της λογοτεχνίας, οι οποίες, όπως ήταν αναμενόμενο για όσους έχουν παρακολουθήσει την πολυσχιδή πορεία και δράση του Ήγκλετον, αφορούσαν μια αρκετά μεγάλη γκάμα θεμάτων, όπως η ποίηση, το νόημα της ζωής, η πολιτική, η θρησκεία, η αρχαία τραγωδία και η θεωρία της λογοτεχνίας. Την τρίτη από αυτές τις διαλέξεις, που αφορά την τέχνη ποίησης, ο Ήγκλετον τη μετέτρεψε σε γραπτό κείμενο, ώστε να περιληφθεί στο ανά χείρας βιβλίο.
Η υποδοχή του Τέρρυ Ήγκλετον και η κριτική δεξίωση της σκέψης του από την ελληνική διανόηση αποτυπώθηκε στο αφιέρωμα, δύο συνεχόμενων Κυριακών, του ενθέτου «Αναγνώσεις» της Κυριακάτικης Αυγής, με επιμέλεια του Κώστα Βούλγαρη. Αυτό το αφιέρωμα -που περιλαμβάνεται στο βιβλίο-, με τρόπο αρκετά διαφωτιστικό, ακόμη και για όσους αγνοούσαν ως εκείνη την στιγμή την ύπαρξη του Ήγκλετον, επιχείρησε, με τη βοήθεια του ίδιου μέσα από μια αποκλειστική συνέντευξη, να περιγράψει το θεωρητικό του στίγμα και τις πολιτικές συνεπαγωγές του έργου του. Ένα έργο που συντίθεται από σχεδόν πενήντα βιβλία: φιλοσοφικά δοκίμια, θεατρικά έργα, ένα μυθιστόρημα, και βέβαια μελέτες λογοτεχνικής θεωρίας και κριτικής.
Τέλος, ο Δημήτρης Δημηρούλης επέλεξε, με την άδεια του Ήγκλετον, να περιληφθούν στον τόμο και μερικά πολύ σημαντικά -αμετάφραστα στα ελληνικά- κείμενά του, που αφορούν κορυφαίους διανοούμενους, κλασσικούς του 20ού αιώνα αλλά και συγκαιρινούς μας, δίνοντας έτσι την ευκαιρία στον αναγνώστη να «μετρήσει» τη σκέψη του Ήγκλετον, σε άμεση συσχέτιση με βασικούς αρμούς της σύγχρονης σκέψης.
Η τιμή και η ευθύνη της επιμέλειας του βιβλίου που εντάσσουμε στον κατάλογο των εκδόσεων «Το πέρασμα» ανήκει σε όλους τους προαναφερθέντες, αλλά και στους μεταφραστές των κειμένων, και μόνο για λόγους βιβλιογραφικής οικονομίας χρεώνεται αποκλειστικά στην υπογράφουσα.

Το ανά χείρας βιβλίο θα το χαρακτήριζα ως ένα εγχειρίδιο, παρ’ ότι δεν συνιστά μια θεωρητική προσέγγιση της λογοτεχνίας και της πολιτισμικής θεωρίας, με βάση τη σκέψη ενός επιφανούς μαρξιστή κριτικού, απλούστατα γιατί κάτι τέτοιο δεν υπήρξε ποτέ επιλογή του Τέρρυ Ήγκλετον. Αντίθετα, κατάφερε να υπονομεύσει και να καταυγάσει τις αδυναμίες κλειστών θεωρητικών συστημάτων και να διδάξει το μεθοδολογικό πλουραλισμό, με τη συγκροτημένη εργαλειοποίηση επιχειρημάτων, της ψυχαναλυτικής, της φεμινιστικής και άλλων θεωριών, υποστηρίζοντας ότι το ζητούμενο «δεν είναι η συνέπεια της μεθόδου αλλά η συνέπεια του πολιτικού σκοπού», ο οποίος θα οδηγήσει και στην πολιτισμική χειραφέτηση.
Έτσι διαφοροποιείται, με τρόπο κρίσιμο, όχι μόνο από την αντι-διανοούμενη δεξιά, αλλά και από τον αυτάρεσκο ναρκισσισμό της κοσμοπολίτικης πολιτισμικής αριστεράς. Η διαφοροποίηση αυτή, που έχει ως καταστατικό πυρήνα τη συνέπεια του πολιτικού σκοπού, αποτελεί και εν γένει τον πυρήνα της ζωής του κορυφαίου θεωρητικού. Και είναι αυτή η συνέπεια που έρχεται ως πειστική απάντηση σε όσους κατά καιρούς έχουν ασκήσει κριτική στον Ήγκλετον, για τη θέση του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, χρεώνοντάς του το ρόλο του άλλοθι, σε μια συμβολικά προδιαγεγραμμένη θέση, για να απορροφά κάθε ριζοσπαστική και υπονομευτική ενέργεια. Ο ίδιος δέχεται μονάχα την κριτική για υπερβολική συνέπεια, αφού «…η συνέπεια δεν είναι πάντοτε προτέρημα». «Κατά ένα περίεργο τρόπο», δηλώνει στη συνέντευξη που περιλαμβάνεται εδώ, «οι τωρινές μου πεποιθήσεις δεν διαφέρουν πολύ από αυτές που είχα στην ηλικία των 20». Και ακόμα, ειρωνικά αλλά ειλικρινά, συμβουλεύει ότι «όλοι οι ριζοσπάστες διανοούμενοι πρέπει να αποδεχθούν ότι θα δουλεύουν σε συνθήκες αντικειμενικής κακοπιστίας [...]∙ αυτό που πρέπει να ειπωθεί είναι ότι σε μια κοινωνία στην οποία κατά βάση είμαστε αντίθετοι, τα βήματα από τα οποία μιλάμε εμπεριέχουν πάντα ένα στοιχείο συμβιβασμού. Δεν υπάρχει καθαρή αντίθεση, δεν υπάρχει καθαρή, ασυμβίβαστη θέση…».
Τα άρθρα που περιλαμβάνονται σε αυτόν τον τόμο, προκειμένου να φωτίσουν το έργο του Ήγκλετον, αλλά και τα διαφορετικού ύφους κείμενα του ιδίου, γρήγορα καθιστούν τον αναγνώστη οικείο με τον καθολικό ιρλανδό, που, με καταβολές από την εργατική τάξη, στράφηκε από νωρίς στο μαρξισμό, λειτούργησε ως καθηγητής με ευρεία απήχηση και ταυτόχρονα ως δραστήριος ακτιβιστής, στην καρδιά του πνευματικού κατεστημένου της Οξφόρδης. Ιδρυτής αριστερού καθολικού περιοδικού, ενθουσιασμένος από το φιλελεύθερο πνεύμα που έπνεε στο Βατικανό το 1962, αλλά και μέλος του Διεθνούς Κόμματος Σοσιαλιστών, με το οποίο θα διαφωνήσει, για να μετακινηθεί στην Ένωση Σοσιαλιστών Εργατών. Εδώ και καιρό εγκατεστημένος στο Δουβλίνο, επισκέπτης καθηγητής σε ιρλανδικό πανεπιστήμιο, φροντίζει, στα γραπτά του και τις συνεντεύξεις του, να υπογραμμίζει ότι θεωρεί τον εαυτό του για μια ακόμη φορά «σχεδόν περιθωριακό». Ο Ήγκλετον, που αποσυντονίζεται όταν η κριτική αντιμετώπιση των βιβλίων του μπορεί να είναι ευνοϊκή, ακολουθώντας τον αριθμό των πωλήσεων και των μεταφράσεων, φοβάται ότι διατρέχει τον κίνδυνο να γίνει εθνικός θεσμός. Αυτός, που με τη δουλειά του επέβαλε την αυξανομένη αναγνώριση πολλών ξεχασμένων κειμένων, τα οποία προέρχονται από γυναίκες συγγραφείς, από έγχρωμους ή από συγγραφείς της εργατικής τάξης.
Με το ιδιαίτερο ύφος του, είτε διδάσκει και μιλά είτε γράφει, κατορθώνει να συνδυάζει την καθαρότητα του επιχειρήματος, το πνευματώδες χιούμορ, που αρκετές φορές φτάνει μέχρι το σαρκασμό, υπονομεύοντας την αυτάρεσκη σοβαρότητα και σοβαροφάνεια της «υψηλής θεωρίας». Έτσι ο Ήγκλετον, μοιράζοντας φυλλάδια έξω από εργοστάσια, αποδομώντας την αντίληψη ότι η πνευματική εργασία είναι περισπούδαστη, επέβαλε στην ακαδημαϊκή κοινότητα τους δικούς του όρους αποκρυστάλλωσης του Λόγου, εξασφαλίζοντας ακροατήριο, κύρος και δυναμική. Άλλωστε, όπως τονίζει σε συνεντεύξεις του, θεωρεί σκανδαλώδη την αδιαφορία, ακόμα και κάποιων ριζοσπαστικών κριτικών και θεωρητικών, μπρος στην επιτακτική πολιτική ανάγκη για παραγωγή εκλαϊκευτικού λόγου. Ο ίδιος, αν μη τι άλλο, κατόρθωσε να μεταφέρει την πρακτική του ακτιβίστικου πραγματισμού του κυριολεκτικά από τους δρόμους στις βιβλιοθήκες και στα αμφιθέατρα, με δεινή ρητορική αποτελεσματικότητα και επεξεργασμένη στρατηγική αντίληψη.
Αυτό προκύπτει με τον πλέον ξεκάθαρο τρόπο στο κείμενό για το θάνατο του γάλλου φιλοσόφου Ζακ Ντεριντά, που συμπεριλάβαμε σε τούτο τον τόμο. Είναι μια βιτριολική επίθεση στον καθεστωτικό έλεγχο της θεωρητικής και πνευματικής ελίτ, η οποία από καιρό έχει απολέσει κάθε «επικίνδυνο» και ανατρεπτικό περιεχόμενο του λόγου και της πρακτικής της. Μια επίθεση που, ταυτόχρονα, με ευθύβολο τρόπο, αποκαθιστά το έργο του γάλλου φιλοσόφου. Το συγκεκριμένο κείμενο είναι ενδεικτικό της σκέψης και του ήθους του Ήγκλετον, γιατί υπερασπίζεται ανοικτά τον Ντεριντά, αν και γνωρίζουμε ότι οι δρόμοι τους δεν ήσαν κοινοί. Με μόλις 400 λέξεις, αυτός ο ιρλανδός βολονταριστής μαρξιστής γράφει μια νεκρολογία-υπόδειγμα για τους ειδικούς του είδους στη Βρετανία, και, την ίδια στιγμή, με τρόπο ευσύνοπτο, κατορθώνει να υπογραμμίσει την ουσία, τον πυρήνα της προσφοράς του γάλλου φιλοσόφου και της περιβόητης θεωρίας του: «Η αποδόμηση, η φιλοσοφική μέθοδος που προώθησε, δεν συνεπάγεται την καταστροφή των ιδεών, αλλά την εξώθησή τους μέχρι το σημείο στο οποίο αυτές αποσυντίθενται, αναδεικνύοντας τις λανθάνουσες αντιφάσεις τους. Συνεπάγεται μια ανάγνωση που αντιτίθεται στη συναγωγή των υποτιθεμένων αυταπόδεικτων αληθειών, στην πρόσληψή τους ως δεδομένων».
Ελπίζουμε να μην ενοχληθεί κανείς, διαβάζοντας ότι τελικά ο Ήγκλετον είναι περισσότερο ντεριντιανός απ’ όσο κάποιος μπορεί να υποθέσει λόγω της κριτικής του στις μετα-στρουκτουραλιστικές θεωρήσεις, γιατί τι άλλο είναι η άποψη που ανακαλεί από τη σκέψη του Μπρεχτ και του Μπένγιαμιν, που θέλει να μην είναι ριζοσπαστικός ο σοσιαλισμός αλλά ο καπιταλισμός – αφετηριακή του θέση, που σίγουρα προκαλεί ρίγη σε συντρόφους του αριστεριστές.
Γιατί ο ενοχλητικός κριτικός, που με τόση ευκολία αναλύει τα τεχνικά, μορφολογικά γνωρίσματα της ποίησης ή του έργου των αδελφών Μπροντέ και του Σάμιουελ Ρίτσαρντσον, ως φορέων του μηνύματος της κοινωνικής και πολιτικής τους συγχρονίας, πέτυχε να συνδέσει τη θεωρία με την πολιτική δράση, σε ένα επίπεδο που θέλει να είναι εξίσου επιστημονικό με τη λογοτεχνική κριτική, αλλά και εξίσου ριζοσπαστικό με το να γράφει κανείς λογοτεχνία. Όπως μας λέει, οφείλουμε να μπορούμε να αποσπάσουμε τις λέξεις από τα συμβατικά τους συμφραζόμενα, από μια δουλική, επιβεβλημένη συμμόρφωση προς την πραγματικότητα, και να τις αφήσουμε «να ξεφαντώσουν, να ζευγαρώσουν αχαλίνωτα με τις άλλες λέξεις». Η λογοτεχνία αλλά και η ποίηση αποδεσμεύει τη γλώσσα, από τη χρηστική, χρησιμοθηρική της λειτουργία. Η λογοτεχνία επιτρέπει την επικοινωνία για χάρη της επικοινωνίας καθαυτής και όχι για χάρη οποιουδήποτε άλλου χρησιμοθηρικού σκοπού. Και, με αυτόν τον τρόπο, εν τέλει μας επιτρέπει «να ρίξουμε μια κλεφτή ματιά στην ουτοπία».
Η κόκκινη κλωστή στη σκέψη του Ήγκλετον, που «τρυγά» και εργάζεται στα διάκενα των παραδοσιακών κατηγοριοποιήσεων (εκεί πιστεύει ότι υπάρχει το σημαντικότερο έργο του), παραβιάζοντας συνεχώς τα όρια, συνίσταται στην ανάλυση σχέσεων μορφής και νοήματος, σχολιασμού ζητημάτων μετρικής, μεταφορικής λειτουργίας ή στίξης, χωρίς να απομακρύνεται από την πολιτική σκέψη. Ο Ήγκλετον είναι σε θέση να μιλήσει για το περιβόητο τέλος της ιστορίας και των ιδεολογιών, αναφερόμενος με κρυστάλλινο παραδειγματικό τρόπο στο έργο του Όσκαρ Ουάιλντ. Τολμά μάλιστα να βάλει στα χείλη του μεγάλου λογοτέχνη, τη φράση ότι «το να κανείς λάθος σε σχέση με το τέλος της ιστορίας μια φορά αποτελεί αστοχία, αλλά να κανείς το ίδιο λάθος και δεύτερη φορά αποτελεί καθαρή απερισκεψία» συνδέοντας, στο ακροατήριο των φοιτητών μετα-πολιτισμικών σπουδών, την κριτική της λογοτεχνίας με την πολιτική δράση και σκέψη.
Σωστά έχει γραφτεί για τον Ήγκλετον, ότι η σχέση του με την κριτική θεωρία και με τη θεωρία της λογοτεχνίας είναι αντίστοιχη με εκείνη που είχε ο Μαρξ με τη φιλοσοφία: «ο Μαρξ έλεγε ότι οι “φιλόσοφοι το μόνο που κάνουν είναι να ερμηνεύουν τον κόσμο, ενώ το θέμα είναι να τον αλλάξουν”. Όπως ο Μαρξ είναι ο μέγας αντι-φιλόσοφος, έτσι και ο Τέρρυ είναι ο μέγας αντι-θεωρητικός. Αυτό στο οποίο στοχεύει είναι μια πολιτική κριτική που να εκθέτει την κενότητα και την αχρηστίλα ενός μεγάλου μέρους της κριτικής θεωρίας».
Η αποπολιτικοποίηση της θεωρίας, και όχι μόνο της κριτικής, για τον Ήγκλετον έχει μια άμεση αντιστοιχία, μια γραμμική σχέση με τις διάφορες στρατηγικές της ατομικής καθυπόταξης. Και είναι μια θέση που απρόσκοπτα αποκρυσταλλώνεται, σχεδόν σε ολόκληρο το έργο του Ήγκλετον, χωρίς ο ίδιος να ακολουθεί μια τέτοια κατεύθυνση. Η ίδια η αριστερά, που διερευνάται από τον κορυφαίο θεωρητικό σε πολλές όψεις της και διλήμματά της, τα τελευταία πενήντα χρόνια «παραιτήθηκε από την πολιτική και αναδιπλώθηκε στην πολιτισμική σφαίρα, αφήνοντας τη δεξιά να ασκεί μόνη της πολιτική. Η κρίση αυτή αντικατοπτρίζει ένα μεγάλο μέρος της πραγματικότητας και αποτελεί έναν κοινό τόπο για συζήτηση, υπό την προϋπόθεση ότι ξεσκεπάζει την ιδεολογία που δεσπόζει σε αυτό το σκηνικό».
Ο Ήγκλετον σχεδόν «ακτινογραφεί» τη θεωρητική αλλοίωση ή μετάλλαξη της αριστεράς, όπως επισημαίνει ένα από τα κείμενα του τόμου, καθ’ όλη εκείνη την περίοδο που η αριστερά επικεντρωνόταν στην απόρριψη της κομμουνιστικής ιδεολογίας και στην υιοθέτηση της φιλελεύθερης, χωρίς βεβαίως και να το αντιλαμβάνεται με αυτούς τους όρους. Γι’ αυτό και στην απόπειρα που κάνει να πολιτικοποιήσει ό,τι αρνείται την πολιτική, οδηγείται σε μια ηθική που θεματοποιεί το σώμα, το θάνατο, τη θρησκεία. Αυτή η στροφή, σχεδόν μεταφυσική για κάποιους, προκαλεί επιφυλάξεις και μπορεί βιαστικά να κατατάξει το μαρξιστή Ήγκλετον σε όσους άτακτα υποχωρούν, ακόμα και στα 65 τους χρόνια, από ιδεολογικά πλαίσια, όπως το μαρξιστικό. Ωστόσο, ο Ήγκλετον στρέφεται προς την ηθική, επιθυμώντας να επαναοριοθετήσει έναν ισχυρό αριστερό ανθρωπισμό, χωρίς να αφορίζει την αλληλουχία θεωρητικών τομών μέσα στην ιστορική διαδρομή. Όχι, ο Ήγκλετον δεν αποτραβιέται σε ηθικολογικά πεδία, ούτε στη «μεταφυσική του υποκειμένου». Επιχειρεί, και καταφέρνει, να θέσει αγωνιώδη ερωτήματα, τα οποία η ριζοσπαστική θεωρία είτε αποστρέφεται είτε θεωρεί ότι είναι ξεπερασμένα, και αναζητά τον τρόπο προσέγγισης παλαιοτέρων και νεότερων διλημμάτων. Περιδιαβαίνοντας τους τόπους τού ηθικά και πολιτικά κακού, επιχειρεί μια δύσβατη πορεία επανακάμψης στην πολιτική. Τούτη η πορεία επιτάσσει μια επιμονή στην κριτική, προκειμένου να γίνει αντιληπτό πώς προκύπτει αυτή η βιοπολιτική και πώς αντίστοιχα οριοθετείται, από εκείνη την αριστερά, που με αφετηριακή θέση τη διάγνωση ότι «το προσωπικό είναι πολιτικό», αντιμετώπισε την ήττα της με την προάσπιση ενός φιλελευθέρου ατομικισμού, που κορυφώνεται στην αυτοπραγμάτωση.
Γιατί το ουτοπικό modus του κυρίαρχου φιλελευθερισμού, «όπου η πολιτική έχει καταστεί πλέον μια δραστηριότητα ισότιμη με το ψάρεμα», απέχει πόρρω από την ουτοπία που ευαγγελίζεται μια κριτική της λογοτεχνίας που προσομοιάζει στη μαρξιστική ουτοπία. Γιατί «θα μπορούσαν να υπάρχουν ποικίλες και ενδεχομένως πολύ ενδιαφέρουσες αντιθέσεις και έντονες διαφορές, ανταγωνισμός και ραδιουργίες κάθε είδους, αλλά λογικά καμία αντίθεση, βάσει της οποίας θα μπορούσε να απαιτήσει κανείς από τους ανθρώπους τη θυσία της ζωής τους και να εξουσιοδοτήσει ανθρώπους να χύσουν αίμα και να θανατώσουν άλλους ανθρώπους». Παρ’ όλα αυτά, οι συγκρούσεις είναι εδώ, για να λάβουν χώρα επί τη βάσει αιτιών και παραγόντων άρρηκτα αλληλένδετων με την ψυχοβιολογική υπόσταση των ανθρώπων. Γι’ αυτό το λόγο, ο Ήγκλετον, με εξαιρετικό χιούμορ, επισημαίνει ότι «το σφάλμα του αριστεριστή είναι ότι φαντάζεται πως μετά την επανάσταση όλα θα είναι διαφορετικά – ότι θα καταργήσουμε τις χαρτοπετσέτες μαζί με την ιδιωτική ιδιοκτησία, ότι θα μετασχηματίσουμε τις οδοντόβουρτσες μαζί με το Εθνικό Σύστημα Υγείας». Αλλά ακόμα κι έτσι, τονίζει, παρ’ ότι αυτό «αποτελεί πλάνη», «τουλάχιστον αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο ενός μέλλοντος τόσο ριζικά διαφορετικού από το παρόν, όσο απόμακρο είναι το απώτατο παρελθόν». Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο, ο καπιταλισμός προσπαθεί με κάθε τρόπο να εξαφανίσει το παρελθόν, γιατί το παρελθόν μας δείχνει τη διαφορά με το παρόν και κατ΄ επέκταση με το μέλλον.
Όντας ριζοσπαστικός ο Ήγκλετον, δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με το γεγονός πως υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι το σήμερα υπάρχει χωρίς το ενδεχόμενο αλλαγής, και πως αυτό είναι το μόνο που υπάρχει. Έτσι, ονομάζει παρόρμηση την τάση που έχει να απορρίπτει οτιδήποτε είναι κατεστημένο. Επίσης, αρέσκεται στο νοητικό πείραμα, δηλαδή να φαντάζεται πως βρίσκεται μέσα στο μυαλό κάποιου που είναι ικανοποιημένος με το να παραμένει ο κόσμος ως έχει ή το πολύ πολύ με μια-δυο αλλαγές: «Το βρίσκω εξαιρετικά δύσκολο», τονίζει «μπορεί να το αποκαλέσει κανείς μεταφυσικότητα, όχι όμως με τη συνήθη σημασία. Περισσότερο αποτελεί πίστη στην αλλαγή και τη δυνατότητα για κάτι εντελώς διαφορετικό». Η αριστερά, ο σοσιαλισμός, δεν έχει απλώς καλύτερα οράματα. Πρωτίστως έχει ρεαλισμό, αφού, πολύ απλά, δεν είναι ρεαλιστικό να πιστεύει κανείς ότι αυτό που έχουμε σήμερα είναι συνάμα το καλύτερο που θα μπορέσουμε να έχουμε και στο μέλλον.
Εξ αυτού και η αναγκαιότητα του σοσιαλισμού, του αυθεντικού ριζοσπαστισμού, ο οποίος έχει ηττηθεί και όχι ακυρωθεί, απέναντι σε έναν καπιταλισμό που μας εξαναγκάζει να συγχέουμε τα μέσα με τους σκοπούς. «Για τον Μαρξ, οι μηχανές γίνονται, από σκλάβοι μας, αυτοσκοπός. Όπως και το Εγώ, έτσι και το Κεφάλαιο, αποκτά μια βούληση δική του, η οποία εναντιώνεται στο νόημα της δικής μας ζωής, πείθοντας τον καθένα μας ότι είμαστε “κορυφαίοι”, “μοναδικοί”, “ισχυροί”», ζώντας σε μια Πλάνη ή σε μια Ιδεολογία. Έχοντας να αντιπαλέψουμε τον καπιταλισμό, που λειτουργεί καλύτερα ως κοινωνικό σύστημα, αφού κατορθώνει να μας πείσει να τον συγχέουμε με μια φυσική κατάσταση της κοινωνίας, μπορούμε κάλλιστα να τον παρομοιάσουμε με το νόημα της ζωής: πρόκειται για ένα νόημα που βασίζεται στο ότι εμείς δεν το κατανοούμε!
Έχοντας πάρει ό,τι καλύτερο από την παλαιότερη παράδοση της εμβριθούς ανάγνωσης κειμένων της σχολής του Κέιμπριτζ, επισυνάπτοντάς της όμως κοινωνικούς και πολιτικούς συσχετισμούς, ο Ήγκλετον μας προκαλεί, αφού στο ερώτημα για το ποιο είναι το νόημα της ζωής απαντά με τη φράση: ένα συγκρότημα τζαζ. Η απάντηση αυτή είναι βεβαίως αρκετά παλαιότερη, του επίσης μαρξιστή φιλοσόφου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Κόεν. Η συνεργασία και ο αυτοσχεδιασμός μιας μπάντας της τζαζ δημιουργεί ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο από το άθροισμα των μουσικών που συμμετέχουν σε αυτήν. Το κυριότερο όμως είναι ότι προϋποθέτει την πλήρη άνθηση του ταλέντου του καθενός, σε καθεστώς ελευθερίας.
Αποφατικά, και μακριά από ηχηρές παρομοιώσεις, ο Ήγκλετον εισηγείται ότι το νόημα της ζωής δεν αποτελεί λύση σε κάποιο μας πρόβλημα. Το νόημα της ζωής είναι η ίδια η ζωή. Το νόημα της ζωής είναι η δίκαιη πράξη.
Ο Ήγκλετον της τραγωδίας, του ιερού τρόμου, της επανερμηνείας της αρχαίας θυσίας, του «φαρμάκου», έρχεται αντιμέτωπος με έναν ορισμένο μεταμοντερνισμό, ο οποίος εκτιμά ότι η απώλεια της αγωνίας να βρούμε το νόημα της ζωής αποτελεί μια μορφή απελευθέρωσης. Κονταροχτυπιέται με όσους θεωρούν ότι είναι αρκετή η διαμάχη περί νοήματος της ζωής, η ποικιλία των ερωτημάτων και όχι οι απαντήσεις, και μάλιστα τώρα, στη μετά την 11η Σεπτεμβρίου Δύση, την αφοπλισμένη φιλοσοφικά από στέρεες απαντήσεις, όπου υπάρχει η επίθεση από έναν ολοκληρωτικό, ψυχωτικό φονταμενταλισμό, σύμφωνα με τον οποίο χωρίς το Νόημα, στο οποίο υπάγονται όλα τα νοήματα, τίποτε δεν έχει νόημα. Γιατί οι φιλελεύθεροι δεν είναι σε θέση να δώσουν απάντηση στο ερώτημα για τη ζωή, όταν αυτό τίθεται με τον πλέον απλοϊκό τρόπο: «πώς μπορούμε να τους εξασφαλίσουμε τροφή πριν πεθάνουν της πείνας;».
Και αυτό δεν μπορεί να χαρακτηριστεί στροφή στη μεταφυσική ή στην ηθικολογία. Πρόκειται για εμπειρία στοχασμού, με στοχεύσεις συγκεκριμένες, που μετέρχεται ενός λεξιλογίου αρκετά κοντινού στην κλασική ουμανιστική δοκιμιογραφία ή ακόμη και στις ιδεαλιστικές παραδόσεις της πολιτισμικής κριτικής, παρά στην τεχνική γλώσσα της νέας θεωρίας ή στις νεομαρξιστικές εξηγήσεις της ιδεολογίας και της αισθητικής. Την ίδια στιγμή, αντλεί από μια παράδοση που διαθέτει το πλουσιότερο οπλοστάσιο για την αρετή και τον πολιτισμό. Μια παράδοση που ήρθε η ώρα να πολιτικοποιηθεί. Σε μια εποχή μίζερη, όπου ακόμη και μια μετριοπαθή πρόταση, όπως για παράδειγμα να έχουν όλοι και όλες πρόσβαση σε καθαρό νερό, δημιουργεί αιματηρές συγκρούσεις. Μπορούμε, επισημαίνει, να φανταστούμε επαναστάσεις στο όνομα κάποιου μεγαλειώδους οράματος, αλλά όχι για τη διασφάλιση «πως όλοι θα έχουν φρέσκα λαχανικά».
Η ζωή μακριά από αμφισημίες και νευρωτικά σημαινόμενα, ιδωμένη μέσα από ένα ηθικό αλλά όχι μεταφυσικό πρίσμα, αναδεικνύει δύο βασικά χαρακτηριστικά του νοήματός της: την αγάπη και την ευτυχία. Δύο συνιστώσες του ευ ζην, που κάποιες στιγμές μπορούν να είναι και συγκρουσιακές, όπως «όταν καλείσαι να θυσιαστείς για αυτόν που αγαπάς». Ή, πάλι, «όταν ο αγώνας για δικαιοσύνη, για γενικευμένη αγάπη, μπορεί εύκολα να οδηγήσει στο θάνατο».
Όταν ο Ήγκλετον επισημαίνει ότι η αγάπη μας δίνει τη δυνατότητα να συγκεράσουμε την ατομική ικανοποίηση με την κοινωνικότητά μας, με δεδομένο ότι η ικανοποίηση του ενός εναρμονίζεται με την ικανοποίηση του άλλου, και καθώς αυτή η αμοιβαιότητα δεν είναι δυνατή παρά μεταξύ ίσων, η καταπίεση και η ανισότητα αυτο-υπονομεύονται μακροπρόθεσμα. Ωστόσο, στις σημερινές κοινωνίες έχει κυριαρχήσει η εικόνα του αυτόνομου ατόμου ως ιδανική, έχει ξεχαστεί ότι τίποτε το σημαντικό δεν μπορούμε να το κάνουμε, να το ορίσουμε μόνοι μας. «Ότι κανένα νόημα δεν μπορεί να οριστεί, το οποίο να αφορά μόνο τον εαυτό μας». Με αυτές τις δυο παρατηρήσεις, που κινούνται στο πεδίο της ηθικής, ο Ήγκλετον ορίζει ταυτόχρονα άξονες μιας πολιτικής αριστεράς, μιας αριστερής αλληλεγγύης, άξονες πάλης για το πώς θέλουμε να αλλάξουμε τον κόσμο, με αγάπη και μουσικότητα, με τζαζ και με σεβασμό, μακριά από μοναδικές αλήθειες και νοήματα, δογματισμούς και αρχηγούς-μουσικούς.
Ο Ήγκλετον προτείνει ότι η μαρξιστική κριτική μπορεί να ενσωματώσει τόσο τους οικονομικούς όσο και λογοτεχνικούς τρόπους παραγωγής και να επαναφέρει μια πολιτικοποιημένη ηθική. Άλλωστε, η διαφορά του από άλλους αριστερούς διανοουμένους είναι η αντίσταση που επιδεικνύει στην αφομοίωση του μαρξισμού σε μια «ακαδημαϊκιστική» συνθήκη. Μάχεται για τη συγκρότηση μιας χαρακτηριστικά κινηματικής αντίληψης, με συμμετοχή στο θεωρητικό γίγνεσθαι, και αισιοδοξεί για ένα μέλλον όπου θα έχουν δυναμικά επιστρέψει τα ζητήματα της ηθικής, της δικαιοσύνης και της αισθητικής.
Με μπρίο στις περιγραφές του, γεμάτες από μασέλες, ανανάδες, και χοιρινά παιδάκια, προσεγγίζει το ρεαλισμό, την αναπαραστισιμότητα, την εικονοποιία της ποίησης, όχι ως παραφράσιμο νόημα, αλλά ως σημαίνουσα μορφή, «ως το μοναδικό εκείνο είδος γλώσσας που μας προσφέρει να βλέπουμε το νόημα να παίρνει σχήμα». Τέλος, θέλοντας να συμβάλει στην αναγνώριση αυτής της ηθικής αλλά και υλικής πραγματικότητας των ποιητικών μορφών, μας έχει υποσχεθεί εδώ και καιρό ακόμη κάτι πιο φιλόδοξο: την ιστορία των ποιητικών μορφών, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά «ένας τρόπος να γραφτεί η ιστορία των πολιτικών πολιτισμών», ένας ολόκληρος κόσμος νοήματος αποκρυσταλλωμένος πλέον σε ποιητική τέχνη.

Diana Markides, Κύπρος 1957-1963
Πρόλογος: Robert Holland, Μετάφραση: Ελένη Ιερείδου-Μόλλισον, Εκδόσεις Μεσόγειος, Αθήνα, 2009, σελ. 560.

Της Ρένας Δούρου - Αναγνώσεις, Η Αυγή της Κυριακής, 29 Νοεμβρίου 2009

Το βιβλίο της Diana Markides έρχεται σε μια κρίσιμη χρονιά για την πορεία του Κυπριακού, αλλά και για την πορεία ένταξης της γείτονος στην ΕΕ να φωτίσει μια πτυχή των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, οι οποίες διαμορφώσαν -πενήντα χρόνια πριν, τη δομή της ανεξαρτησίας της νήσου. Πρόκειται για το ζήτημα των χωριστών Δήμων που προβλεπόταν με το άρθρο 20 του Συντάγματος (και τις Περί Δήμων Διατάξεις του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας άρθρα 173, 174,175, 177, 178), το οποίο δήλωνε με κάποιους όρους, ότι έπρεπε να δημιουργηθούν χωριστά Δημαρχεία από τους Τούρκους κατοίκους των πέντε κυριότερων πόλεων της Κύπρου. Ο θεμελιακός χαρακτήρας του συγκεκριμένου άρθρου για το Σύνταγμα αποδεικνύεται κι από το γεγονός ότι δεν μπορούσε να τροποποιηθεί χωρίς την έγκριση των Εγγυητριών Δυνάμεων. Στο προφανές ερώτημα ποια η αναγκαιότητα της μελέτης ενός τόσο μερικού θέματος και η επιλογή του από μια σειρά άλλων μιας σημαντικής περιόδου για την σύγχρονη κυπριακή ιστορία, όπως είναι η περίοδος της απο-αποικιοποίησης, η συγγραφέας επιχειρεί την απάντηση με τη βοήθεια βρετανικού κι αμερικανικού αρχειακού υλικού, η οποία συνοψίζεται στο ό,τι: «η ιστορική μαρτυρία καταδεικνύει ότι ούτε στη σύλληψη, ούτε στην εξέλιξή του δεν ήταν απλώς ζήτημα για το “ποιος θα πετούσε τα σκουπίδια ποιου”. …το θέμα αυτό αποτελεί ένα κεντρικό ζήτημα για την εξέταση των πολιτικών εξελίξεων από το τέλος της αποικιοκρατικής διοίκησης μέχρι και την συνταγματική κρίση του 1963» .
Η αφετηριακή υπόθεση της έρευνας της συγγραφέως ορίζει το ζήτημα των χωριστών Δήμων, ως μικρογραφία του ευρύτερου κυπριακού προβλήματος και ισχυρίζεται ότι αντανακλά με τον τρόπο που εξελίσσεται την τακτική και την καχυποψία των ευρύτερων συγκρουόμενων αντιλήψεων στην περιοχή. Ήδη από τον πρόλογο με την υπογραφή του Άγγλου ιστορικού Robert Holland, αλλά και στην εισαγωγή τονίζεται ότι η αποτυχία να επιλυθεί το ζήτημα των δήμων εμπεριείχε τους «σπόρους κατάρρευσης του συστήματος διακυβέρνησης που προβλεπόταν από τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου». Και βεβαίως δε θα παραλείψει να διαφωτίσει όλους εκείνους τους λόγους για τους οποίους δεν αποδόθηκε μεγαλύτερη σημασία στο ζήτημα των Δήμων σχεδόν στο σύνολο της ακαδημαϊκής έρευνας, αλλά πρωτίστως από τους πρωταγωνιστές, κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου και των διαπραγματεύσεων. Κεντρικό σημείο στη μελέτη της συγγραφέως κατέχουν οι συνέπειες της αποτυχίας του χειρισμού του θέματος των Δήμων και η επίδραση που είχε το γεγονός αυτό στις πιθανότητες επιβίωσης του κράτους μέσα στο πλαίσιο των Συμφωνιών της Ζυρίχης-Λονδίνου, ιδίως κατά τη διάρκεια των δυο πρώτων χρόνων της ανεξαρτησίας. Με την υποστήριξη των παραπομπών σε επίσημα κείμενα-ορόσημα των διαπραγματεύσεων που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια που ορίζει η μελέτη-1957 έως 1963, αλλά και δημοσιογραφικών πηγών το ζήτημα των Δήμων αναδύεται ως παράγοντας -κλειδί και στις διεθνείς διαπραγματεύσεις που αφορούσαν την Κύπρο και οι οποίες δεν είχαν καμία σχέση με την αποτελεσματική διοίκηση των πόλεων για το καλό των πολιτών των δυο κοινοτήτων. Το θέμα των Δήμων ήταν «μια μάχη ενάντια στην επιβολή του status των Τουρκοκυπρίων ως μειοψηφίας». Αποδεικνύεται πως η δημιουργία και διατήρηση χωριστών δημοτικών διοικήσεων αποτέλεσε κρίσιμο παράγοντα για την κατάκτηση του status της κοινότητας αντί αυτού της μειοψηφίας από τους Τουρκοκυπρίους. Στον πυρήνα του προβλήματος υπήρχε η εκ διαμέτρου αντίθετη αντίληψη για την καινούργια Δημοκρατία που εγκαινιάστηκε με τις Συμφωνίες. Οι Ελληνοκύπριοι οραματίζονταν ουσιαστικά ένα ενιαίο κράτος, όπου η πλειοψηφία θα άσκουσε τη διοίκηση με αποτέλεσμα τα προνόμια της μειονότητας να παρουσιάζονται ως εμπόδιο. Από την άλλοι, οι Τουρκοκύπριοι και η Άγκυρα επιθυμούσαν τη δημιουργία μιας ομοσπονδίας με χωριστούς θεσμούς σε κάθε τομέα. Ταυτόχρονα μάχονταν για την προώθηση της αρχής ότι οι Τουρκοκύπριοι πολίτες θα έπρεπε να είναι υπόλογοι μονάχα σε Τούρκους αξιωματούχους, γεγονός που τουλάχιστον στα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας δεν ήταν εφικτό, αφού στο ενιαίο κράτος ο τουρκοκυπριακός πληθυσμός του 18% ήταν διάσπαρτος σε όλο το νησί .
Και μέσω του ζητήματος των Δήμων αναδεικνύεται ότι οι Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου ουσιαστικά δεν διευθέτησαν τις διαφορές, αλλά επιχείρησαν να τις σταθεροποιήσουν χωρίς να κατορθώσουν να επιφέρουν δραστικές αλλαγές στους παράγοντες που προκάλεσαν την ελληνοτουρκική ένταση στα χρόνια μεταξύ 1957 έως 1963. Όπως ήταν αναμενόμενο οι διαφορές αναζωπυρώθηκαν μόλις οι Ελληνοκύπριοι χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν τις ευκαιρίες που δημιουργήθηκαν με την αποδοχή της Δημοκρατίας από τη διεθνή κοινότητα και την ίδια στιγμή τους περιορισμούς που προέκυψαν από την τουρκική ερμηνεία του Συντάγματος και των δικαιωμάτων των Εγγυητριών Δυνάμεων. «Επιπλέον,…Η ολοκληρωτική ανεξαρτησία σήμαινε για τους Τούρκους, όπως παλαιότερα για τους Βρετανούς, μια ολισθηρή κλίση προς την Ένωση. Για τους Ελληνοκυπρίους όμως, η πλήρη ανεξαρτησία, ή ένα κράτος με ελληνικό χαρακτήρα στην ανατολική Μεσόγειο ήταν η μόνη εναλλακτική λύση που θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή ως συμβιβασμός για την υποχώρηση από την επιδίωξη της Ένωσης. Οι τουρκικές απειλές για διχοτόμηση, σε περίπτωση μονομερώς τροποποίησης του Συντάγματος, ενίσχυαν την απόφαση των Ελληνοκυπρίων να αναζητήσουν ένα εναλλακτικό πλαίσιο για ανεξαρτησία» . Άλλως, η πορεία των Δημαρχείων έπαυε να αποτελεί το χώρο διευθέτησης της καθημερινότητας των πολιτών και μετατρεπόταν στο βασικό παραδοσιακό επίπεδο της ελληνοκυπριακής κοινότητας από όπου προωθούνταν τα ιδανικά της ένωσης, ενώ για τους τουρκοκυπρίους το πρόσχημα για το γεωγραφικό προσδιορισμό με στόχο τον πολιτικό έλεγχο της κοινότητας και του νησιού.
Ωστόσο, η πολύ ενδιαφέρουσα ιστορική πτυχή του Κυπριακού που επιχειρεί με την συγκεκριμένη μελέτη να αναδείξει η Diana Markides-αυτή του ζητήματος των χωριστών Δήμων-δεν δικαιολογεί το μέγεθος του συγκεκριμένου βιβλίου. Αναπόφευκτο είναι, λοιπόν, να οδηγείται σε αλληλοεπικαλύψεις και ακόμη και επαναλήψεις ιδίως όσον αφορά τον ισχυρισμό/συμπέρασμα για το πόσο σημαντικό ρόλο κατείχε στην περίοδο της από-αποικιοποίησης αλλά και αργότερα το άρθρο 20 του Συντάγματος και οι αποπειρώμενες προσπάθειες υλοποίησής του. Κατά την άποψή μας, μέρος της ευθύνης για τις επαναλήψεις φέρει και η μετάφραση, η οποία δεν κατορθώνει, επίσης, να αποφύγει τη μεταφορά στα ελληνικά καθαρά αγγλικής σύνταξης και ιδιωματισμών που αδικεί το κείμενο. Πιστή στην αγγλοσαξονική μεθοδολογία που θέλει τον αυστηρό ορισμό του προς εξέταση θέματος η συγγραφέας παρόλο που ορίζει κάθε φορά στην αρχή των κεφαλαίων τι πρόκειται να ακολουθήσει δεν αποφεύγει μια σειρά από ολισθήματα πέραν από αυτό της επανάληψης ίδιων διαπιστώσεων. Εν τέλει και ίσως τούτο δικαιολογεί το μέγεθος της μελέτης δεν επικεντρώνεται αυστηρά στο ζήτημα των χωριστών Δήμων, αλλά με εργαλείο το τελευταίο διατρέχει τις κρίσιμες πολιτικο-οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας του νησιού έως όμως-παρά τον τίτλο και μέχρι το 1974.
Εάν με τον πιο πάνω τρόπο αντιμετωπίσουμε τη συγκεκριμένη μελέτη τότε θα χρειαστεί να αναφερθούμε και στις επαναλαμβανόμενες εκτιμήσεις που παίρνουν το ρίσκο του ψυχολογικού αναγωγισμού. Απαλείφοντας τα εθνικά, ταξικά συμφέροντα και τις πολιτικές και ιδεολογικές αιτιάσεις, η ανάλυση θέλει τους ελληνοκυπρίους και τουρκοκυπρίους να ζουν αγαστά, αλλά εξωτερικοί παράγοντες να διασαλεύουν αυτήν την αρμονική συμβίωση . Ακόμη πιο προβληματική παρουσιάζεται η προσφυγή στην καχυποψία για την ανάλυση μιας σειράς πολιτικών ενεργειών, όταν ταυτόχρονα αποδίδεται ορθά στα διάφορα πολιτικά αδιέξοδα ευθύνη στον ενωτικό φανατισμό ή/και το τουρκικό διαχωριστικό κίνημα.
Η «καχυποψία», η «αδυναμία» εμφιλοχωρεί ως εξήγηση και όσον αφορά μια σειρά παρεμβάσεων των Βρετανών . Όπως επίσης η έλλειψη συνεννόησης που προκύπτει από την ύπαρξη Υπουργείου Εξωτερικών και Υπουργείου Κοινοπολιτειακών Σχέσεων ευθύνεται για την αναποτελεσματικότητα του βρετανικού παράγοντα [sic]. Η γεωστρατηγική ανάλυση, ωστόσο, δεν απουσιάζει, ώστε να αφήσει έκθετη τη μελέτη στην κατηγορία της αφέλειας. Χαρακτηριστικά τα όσα αναφέρονται για τη διατήρηση της βρετανικής κυριαρχίας σε ολόκληρο το νησί που πήρε καινούργια σημασία το 1957 «με την απόφαση να χρησιμοποιηθεί η Κύπρος ως πυρηνική βάση, κάτι που ήδη βρισκόταν υπό μελέτη. Η μετά το Σουέζ πεποίθηση ότι τα πυρηνικά όπλα ήταν ο απόλυτος αποτρεπτικός παράγοντας του πολέμου κι επίσης το σύμβολο το οποίο χρειαζόταν η Βρετανία για να διατηρήσει τα διαπιστευτήρια μιας παγκόσμιας δύναμης, δημιούργησε νέα κίνητρα για την παραμονή των Βρετανών στην Κύπρο».
Επίσης, παρόλο που η συγγραφέας εύστοχα διαπιστώνει ότι η ανάμειξη των Ηνωμένων Πολιτειών με κύρια προτεραιότητα την αντίδραση προς την «κομμουνιστική απειλή» καθυστερούσε και περιέπλεκε την πρόοδο στις σχέσεις μεταξύ των δυο κοινοτήτων, αλλά και δημιουργούσε ενδοκοινοτικές τριβές δεν κατορθώνει να έχει στο οπλοστάσιο των πηγών της συνεντεύξεις και μαρτυρίες από στελέχη του ΑΚΕΛ, όπως έχει επιτύχει με τον Τ. Παπαδόπουλο και την Σ. Σουλιώτη. Άλλωστε, ο ρόλος του ΑΚΕΛ πολύ προτού εκτυλιχθεί η αντικομουνιστική διαδικασία το Δεκέμβριο του 1961 είναι ιδιαίτερα σημαντικός καθ’ όλη την περίοδο που διερευνάται στη συγκεκριμένη μελέτη, όπως για παράδειγμα -και όχι μόνο -στις εκλογές που έλαβαν χώρα στις 13 Δεκεμβρίου 1959.

Επιμέλεια, πρόλογος: Ρένα Δούρου

Αθήνα 2009

Παρουσίες, όπως του Τέρρυ Ήγκλετον, με την αμεσότητα του λόγου, με τη συνειδητή εκ μέρους του υπονόμευση του θεωρητικού ύφους, με την ενσωμάτωση του πολιτικού σε κάθε στροφή της επιστημονικής προσέγγισης του λόγου, μαζί με τη διαρκή ανάδειξη της κοινωνικής διάστασης των πραγμάτων στο βάθος, είναι παρουσίες πολύτιμες στις μέρες μας. Γιατί συνειδητοποιούμε ότι «χωρίς τη γλώσσα [το λόγο], τις περίπλοκες έννοιες, τις δυνατότητες της αφηρημένης σκέψης, του υπολογισμού και της γενίκευσης, δεν θα μπορούσαμε να σχεδιάσουμε μαζικές δολοφονίες ούτε όμως θα μπορούσαμε να αναπτύξουμε και τη χειρουργική», όπως σημειώνει ο ίδιος.
Κάτι ακόμη περισσότερο: είναι ένας τρόπος να αποφύγουμε την ισοπέδωση του δημοσίου βίου, τον πειρασμό να γίνει «η πολιτική ισότιμη με το ψάρεμα».

Κείμενα του Τέρρυ Ήγκλετον: για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, για τον Τ.Σ. Έλιοτ, τον Ε. Άουερμπαχ, τον Ζ. Ντεριντά, τον Ε. Σαίντ, τον Σ. Ζίζεκ…
Κείμενα για τον Τέρρυ Ήγκλετον: Γιάννης Βαρουφάκης, Αθηνά Bογιατζόγλου, Κώστας Βούλγαρης, Τάκης Καγιαλής, Βασίλης Λαμπρόπουλος, Γιώργος Μέρτικας, Νίκολας Ρο, Νικόλας Σεβαστάκης, Ευκλείδης Τσακαλώτος.

…στο ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΟ (Pήγα Φεραίου 25, Hλιούπολη )

H 16χρονη πορεία ενός περιοδικού για την Tέχνη & τη ζωή

Tην Tετάρτη 6 Mαΐου 2009 και ώρα 8μμ στο βιβλιοπωλείο Aπρόβλεπτο Pήγα Φεραίου 25, Hλιούπολη (τηλ. 210-9940110), το περιοδικό Mανδραγόρας, τα μέλη της συντακτικής ομάδας και η ευρύτερη παρέα του θα προσπαθήσουν να μιλήσουν για την πορεία και την ενδεχόμενη συμβολή του στα ελληνικά γράμματα.

Oι ποιητές και πεζογράφοι Eλένη Γούλα, Mαίρη Γυφτάκη, Xρήστος Γιαννακός, Θάνος Kανδύλας, Kώστας Kρεμμύδας, Αναστασία Παρασκευουλάκου, Λάμπρος Σπυριούνης, Ξένη Σκαρτσή, θα κουβεντιάσουν μαζί σας, και θα διαβάσουν ποιήματα και αποσπάσματα από τα κείμενά τους.

Tο εκκίνηση του Mανδραγόρα, που έχει ήδη στο ενεργητικό του 40 τεύχη, δόθηκε τον Nοέμβριο του 1993. Aπό την ίδρυσή του λειτουργεί με τακτές ανά βδομάδα συναντήσεις, χαράζει τη φυσιογνωμία και σχεδιάζει τη δομή κάθε τεύχους. Φιλοξενεί σταθερά σύγχρονη ποίηση και δίνει βήμα σε νέους -και πολύ νέους- ποιητές παίρνοντας το ρίσκο ποιητικών πειραματισμών χωρίς αποκλεισμούς. Eπίσης στα τεύχη του φιλοξενούνται εμπεριστατωμένα αφιερώματα σε Έλληνες δημιουργούς, μεταφράσεις, πεζογραφία, κείμενα αισθητικής και δοκίμια. Kάθε τεύχος του κοσμείται από έργα σύγχρονων εικαστικών.

H δραστηριοποίηση του Μανδραγόρα στο χώρο της ελληνικής σύγχρονης ποίησης γέννησε την ανάγκη λειτουργίας ενός εκδοτικού οίκου, που έχει ήδη στο ενεργητικό του πάνω από 100 λογοτεχνικά βιβλία με ιδιαίτερο το βάρος τους στη σύγχρονη ελληνική ποίηση.

Ένα στοίχημα που μένει να συνεχιστεί στο μέλλον με προοπτικές, ελπίδες και διακινδυνεύσεις. Tα πριν και το μετά, ενδέχεται.

- Συμμετοχή στο συλλογικό έργο Ο εχθρός είναι η αδράνεια, Μια συζήτηση που πρότεινε η Λέγειν & Πράττειν, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 2011
- Τέρρυ Ήγκλετον, Κείμενα για τη ζωή, την ποίηση, την πολιτική, Επιμέλεια Έκδοσης, Το Πέρασμα, Αθήνα 2009
- Πρόλογος στο συλλογικό έργο Πυρηνική Ενέργεια τα υπέρ και τα κατά, Το Πέρασμα,  Αθήνα 2008
- Συμμετοχή στο συλλογικό έργο Η πολιτική επικοινωνία στην πράξη.Τα σεμινάρια της Λέγειν και Πράττειν, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 2008
- Πρόλογος στο συλλογικό έργο Θεωρία Λογοτεχνία Αριστερά, Το Πέρασμα, Αθήνα 2008
- Η απόλαυση του εθνικισμού, Μεταμεσονύχτιες Εκδόσεις, Αθήνα 2007
- Συμμετοχή στο συλλογικό έργο: Το τρομοκρατικό κτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, ΙΑΑ, 2002

Παρουσίαση του βιβλίου  «Θεωρία, Λογοτεχνία, Αριστερά«  στο Πολιτιστικό Στέκι της Πολιτικής Κίνησης Αμαρουσίου του Συνασπισμού (Σαλαμίνος 32) Την Τετάρτη 8 Απριλίου 2009 στις 7:30 το απόγευμα. Το βιβλίο παρουσιάζουν: Κώστας Βούλγαρης, Τάκης Καγιαλής, Αγγελική Σπυροπούλου.

Μια συνάντηση, Θεωρίας, Λογοτεχνίας, Αριστεράς
Θεωρία, Λογοτεχνία, Αριστερά

Δ. Αγγελάτος, Ν. Βαλαβάνη, Γ. Βέης, Κ. Βούλγαρης, Αλ. Δεληγιώργη, Δ. Δημηρούλης, Στ. Δημητρίου, Τ. Δημητρούλια, Αλ. Ζήρας, Τ. Καγιαλής, Λ. Καζαντζάκη, Δ. Καργιώτης, Α. Kαρίτζης, Β. Κάσσος, Β. Λαμπρόπουλος, Ά. Μαραγκόπουλος, Ν. Μαυρέλος, Γ. Μερτίκας, Γ. Μηλιός, Κ. Μπάσιος, Γ. Μπλάνας, Δ. Παπανικολάου, Π. Ρηγοπούλου, Στ. Ροζάνης, Γ. Ρωμανός, Δ. Σεβαστάκης, Ν. Σεβαστάκης, Π.-Ι. Στανγκανέλλης, Α. Σπυροπούλου, Γ. Σταθάκης, Ε. Τσακαλώτος, Κ. Χριστόπουλος, Χρ. Χρυσόπουλος

εκδόσεις Το πέρασμα, σελ. 287

Ο τόμος αυτός αποθησαυρίζει μία από τις σπάνιες στιγμές των πνευματικών μας χρονικών. Αποτυπώνει μια δημόσια συζήτηση, που έλαβε χώρα στη βάση της εκρηκτικής συνύπαρξης τριών εννοιών, στη ρευστή περιοχή που ορίζουν τρία γνωστικά πεδία: Θεωρία, Λογοτεχνία, Αριστερά.

Για 14 εβδομάδες, 33 πένες συναντήθηκαν στις φιλόξενες σελίδες των «Αναγνώσεων», από τις 9 Μαρτίου μέχρι τις 29 Ιουνίου 2008. Χωρίς διαγκωνισμούς και τη γνωστή έπαρση, χωρίς υπονομεύσεις και ναρκισσιστικές νομιμοποιητικές αποφάνσεις, 33 σύγχρονοι διανοητές, από διαφορετικές τάσεις, σχολές και ρεύματα (με τις γυναίκες να είναι λιγότερες — πώς αλλιώς θα μπορούσε να συμβεί;) αναμετρήθηκαν με καίρια ερωτήματα, ώστε να μπορεί κανείς να πει, χωρίς ίχνος υπερβολής, πως όλη τούτη η εργώδης απόπειρα αποτελεί ένα συνοπτικό corpus, μιας σύγχρονης, πολυφωνικής θεωρίας. Όχι ένα πανόραμα ιδεών, αλλά μια ενδιαφέρουσα σύμπλεξη, της αγωνίας της σκέψης και της μορφής, με τον αγώνα να αλλάξουμε τον κόσμο.

Όλα ετέθησαν υπό αμφισβήτηση, χωρίς το φόβο της βεβήλωσης παραδεδομένων αληθειών. Ακόμα και αυτή η 11η μαρξική θέση για τον Φόιερμπαχ! Και, το πιο σπουδαίο, με την έγνοια να βρεθούν εκείνες οι απαντήσεις, που δεν ικανοποιούν απλώς την ανάγκη να εγκαθιδρυθούν καινούριες «αλήθειες» και βεβαιότητες, στη θέση εκείνων που κατέρρευσαν, αλλά να ανοιχθούν νέοι ορίζοντες, που θα αντιστοιχούν στις απαιτήσεις των καιρών.

Από τις πρώτες κιόλας γραμμές, τίθεται από τον επιμελητή του τόμου Κώστα Βούλγαρη το κρίσιμο ερώτημα: γιατί ακόμη χρειαζόμαστε τη θεωρία; Πώς δικαιολογείται η σύζευξη άρθρων που αφορούν την κριτική, τη λογοτεχνία, την πολιτική, την οικονομία και την ψυχανάλυση; Ποιος ο λόγος να εμπλακούμε σε πειράματα «ξεπερασμένα» και ενδεχομένως οχληρά για κάποιους;

Και μάλιστα σήμερα, που με μια πρώτη ματιά, η κάθε πλευρά, το κάθε γνωστικό πεδίο, φαίνεται να περιορίζεται στον οικείο χώρο του, και επίσης φαίνεται να έχει πάψει από καιρό να υπάρχει εκείνη η εναγώνια, επίμονη, ίσως και αγχωτική αναζήτηση κοινών τόπων, γιατί οι συγγραφείς του τόμου αποπειρώνται να βρουν σημεία διαλόγου και συνάντησης; Μήπως πρόκειται για αλαζονεία;

Μήπως, άραγε, δεν παράγεται θεωρητικός λόγος, μήπως δεν πλημμυρίζουν οι προθήκες των βιβλιοπωλείων από τίτλους και πολύχρωμα εξώφυλλα, μήπως δεν γεμίζουν τα πολιτιστικά μονόστηλα με βιβλιοπαρουσιάσεις, μήπως δεν εξελίσσονται πανεπιστημιακές καριέρες με τη συγγραφή βαρυσήμαντων θεωρητικών εγχειριδίων, ικανών να επιλύσουν κάθε «απορία» μας;

Όμως, γνωρίζουμε ότι όλα αυτά τα περισπούδαστα συνήθως συνθέτουν περίκλειστα περιβάλλοντα, αρκούντως αυτοαναφορικά, κάποιες φορές μάλιστα κατάλληλα να υπηρετήσουν μονάχα τον ίδιο το λόγο της ύπαρξής τους, και από εκεί δεν έχουμε να αναμένουμε τίποτα το ουσιώδες. Ούτε ως πολίτες, όταν αρκούμαστε στη μακάρια εικόνα των γκουρού του διεθνούς θεωρητικού ριζοσπαστισμού, που φιγουράρουν σε παραπομπές διδακτορικών και σε αποστροφές πολιτικών ομιλιών. Ούτε η τέχνη, όταν επαφίεται στις ορέξεις των εντεταλμένων των «πολιτιστικών ιδρυμάτων» και αλυσίδων, που δίνουν τον τόνο και διαμορφώνουν το μαζικό γούστο, διαχειριζόμενοι ακόμη και την «αμφισβήτησή» τους.

Η ιστορική στιγμή είναι εξόχως μεταβατική. Ο Θεός φαίνεται να έχει πεθάνει προ πολλού, μαζί του και το υποκείμενο, οι μεγάλες αφηγήσεις κατέρρευσαν, ή/και αποδομήθηκαν, για να αντικατασταθούν από την τυραννία των μικρών, από την ηγεμονία του μερικού, από την πλημμυρίδα της περιπτωσιολογίας. Ακόμα και ο λόγος της επιστήμης αμφισβητείται. Ενώ διακηρύσσεται ή διαπιστώνεται ο «θάνατος» της λογοτεχνίας, της κριτικής, της ίδιας της αλήθειας, περισσεύουν οι σκιαμαχίες για το εάν το νεωτερικό ή το μετα-νεωτερικό θα απαλύνει το πένθος τόσων θανάτων.

Ο πολιτικός χώρος, του οποίου η καταστατική πράξη ίδρυσής της υπήρξε η θεωρία, αυτός ο χώρος που ορίζεται ή οφείλει να ορίζεται ως η παράταξη της θεωρίας, δείχνει αμήχανος: για πολύ καιρό χάθηκαν, σπαταλήθηκαν τα αναλυτικά του εργαλεία, είτε από ενοχή για τους πολυποίκιλους ζντανωφισμούς είτε από τον εγκλωβισμό σε μια ουσιοκρατική θέση, που θέλει τα συμφέροντα της εργατικής τάξης να έχουν αξιωματική θέση σε μια μεθοδολογία θρησκευτικού discourse. Κατ’ αναλογία, την ίδια στιγμή, η όποια αυτονομία της σκέψης των διανοητών διολίσθησε, ανεπαισθήτως, από το πεδίο της πράξης, για να εξοριστεί τελικά σε κάποιους πανεπιστημιακούς θύλακες.

Σήμερα, λοιπόν, που τα κοινωνικά κινήματα έρχονται στο προσκήνιο, που η ζωή, η πράξη και η ευαισθησία απαιτούν νέες μορφές και νέα εργαλεία, σήμερα που, για κάποιους, η λογοτεχνία μας αποχαιρετά, σήμερα που η παραγωγή θεωρητικού λόγου ιδρυματοποιείται, ίσως θα πρέπει να αναρωτηθούμε αν ακόμη κάτι μπορεί να αλλάξει, να ανατραπεί, αν ακόμη κάτι μπορεί να γραφεί και να εγκολπωθεί, και κυρίως «γιατί πρέπει;». Αυτό είναι τελικά το επείγον του πράγματος, το επείγον της θεωρίας.

Σε τούτο το επείγον ζητούμενο, το καταστατικό και απωθημένο, το κρίσιμο και αφετηριακό, απαντούν τα κείμενα του τόμου. Ποια είναι η διαφορά του, από τόσους άλλους τόμους που στοιβάζονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων; Μα η πολυφωνικότητα, η πολυμέρεια, η σύνθεση. Με θεωρητική διαύγεια, με ποιητική πολλές φορές διορατικότητα, σε ένα σπάνιο πλαίσιο διαλόγου, συνύπαρξης, αλλά και αντιπαράθεσης, ολοκληρώθηκε μια κουβέντα που επιχείρησε και πέτυχε να καταυγάσει δομές, να εποπτεύσει φαινόμενα, να διαμορφώσει έναν ορίζοντα σκέψης, δράσης και αισθητικής απόλαυσης.

Και το πέτυχε μ’ έναν τρόπο που δημιουργεί ελπίδα και απαντοχή, για το πέρασμα στις δυνατότητες της ιστορικής αναγκαιότητας: όσον αφορά τη θεωρία, τη λογοτεχνία, την αριστερά – όλους μας.

Μια συζήτηση που από τις πρώτες στιχομυθίες αφήνει να φανούν τα στρατόπεδα επιχειρήματος και σκέψης που φτιάχνουν οι ομοτράπεζοι για το τι πραγματικά συμβαίνει με τα πρωτεία του λόγου.
Πολύ γρήγορα όμως διαφαίνεται η πολυπλοκότητα της σημερινής πολιτικής συγκυρίας στη χώρα που λέγεται Ελλάδα και η οποία ξαναστοιχίζει τους συνομιλητές σε διαφορετική διάταξη για το τι έφταιξε και όλα δείχνουν ότι σήμερα τα πρωτεία του λόγου τα έχουν οι δημοσιογράφοι.
Κι αν η συζήτηση αρκετές στιγμές τείνει να ξεφεύγει του αρχικού ερωτήματος που ο ένας εκ των συζητητών φροντίζει να θέτει συχνά πυκνά προκειμένου να επαναοριοθετήσει τη κουβέντα, είναι εκεί στο εύκολα διαφαινόμενο ως περιθώριο της κουβέντας που περιγράφεται το σύνθετο αυτής της αέναης μάχης για την ηγεμονία στο δημόσιο λόγο. Τα «συστήματα» και οι παρέες, τα επιχειρηματικά συμφέροντα και οι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι, οι γραφιάδες των μονόστηλων και των ρεπορτάζ υπουργείων με τους τηλεαστέρες των δελτίων ειδήσεων των οκτώ, ο ανταγωνισμός και το αίσθημα της φιλαλληλίας, ο ιδιώτης-πολίτης και ο «λαός», οι μπλόγκερς και οι παραδοσιακές κοινωνικοπολιτικές παρεμβάσεις, τα reality και οι ενημερωτικές εκπομπές αναμετρούν τη δύναμη και την επιρροή τους στη διαμόρφωση του δημόσιου σκηνικού.
Μια συζήτηση για το δημοσιογραφικό λόγο -σχεδόν θρησκευτικό -που ερμηνεύει τον επίπεδο κόσμο όλων να παράγει μαζική ενημέρωση προς κατανάλωση αλλά και να καθίσταται ο ίδιος προϊόν μαζί με τα DVD και τις κατσαρόλες. Να δημιουργεί έναν αμείλικτο χρόνο για την εκφορά πολιτικού λόγου που φθίνει μέσα στον μανιχαϊσμό που αρχικά φαινόταν ως η μόνη οδός επιβίωσης στα τρίλεπτα των τηλεπαραθύρων, όπου οι πολιτικοί καταντούν σχολιαστές και οι δημοσιογράφοι διατυπώνουν προτάσεις.
Μα το ανάθεμα για τον εντυπωσιασμό, τα σκάνδαλα, τον τηλεοπτικό εξευτελισμό της ελληνικής δημοκρατίας δεν είναι αυτό που επιζητά η συγκεκριμένη συνεύρεση, δεν κινητοποιεί κανέναν από τους συνομιλητές αλλά ούτε τολμάμε να υποθέσουμε και τους πιθανούς αναγνώστες της συζήτησης. Εάν τα πρωτεία του λόγου βρέθηκαν στα χέρια δημοσιογραφούντων, περισσεύουν οι ευχές για την «επαναπολιτικοποίηση» [sic] του πολιτικού λόγου. Μια κρίση εμπιστοσύνης προς τον ανυπόληπτο δημοσιογραφικό λόγο και τον κενό περιεχομένου πολιτικό απαιτεί λύση, κανόνες και όχι ηθικολογία και οιμωγές. Απαιτεί αρχικά λόγο ουσιώδη και όλα δείχνουν ότι απαιτεί και πολύ χρόνο.